वीरगञ्ज । अत्यधिक गर्मीले पठनपाठनमा समस्या भए पनि पर्सा र बाराका स्थानीय तहले तीन दिन विद्यालय बन्द गर्ने भएका छन् । पर्साको पोखरिया नगरपालिका प्रमुख प्रदुमनप्रसाद चौहानले अत्यधिक गर्मीको कारणले जेठ २८ गतेदेखि ३० गतेसम्मका लागि पालिकाभित्रका सामुदायिक र संस्थागत विद्यालयमा गर्मी बिदा दिने निर्णय गरेको जानकारी दिए । “अत्यधिक गर्मीको
दाङ
दाङ
दाङ जिल्ला नेपालकाे लुम्बिनी प्रदेशमा अवस्थित एउटा सुन्दर तथा समृद्ध जिल्ला हाे। भूगोल, संस्कृति, इतिहास र आर्थिक गतिविधिका हिसाबले महत्त्वपूर्ण मानिने यस जिल्ला तराई र पहाडी भूभागको संगमस्थलका रूपमा रहेको छ। तुल्सीपुर र घोराही जस्ता ठूला शहरहरू रहेका दाङ नेपालकै प्रमुख कृषि उत्पादन क्षेत्रहरूमध्ये एक हो।
यो जिल्ला थारू, मगर, ब्राह्मण, क्षेत्री, दलित लगायतका विभिन्न जातजाति तथा समुदायहरूको साझा बसोबासस्थल हो। विविध सांस्कृतिक परम्परा, भाषा र चाडपर्वहरूले यसलाई अझ समृद्ध बनाएको छ।
दाङको अर्थतन्त्र मुख्य रूपमा कृषि, पशुपालन, व्यापार, उद्योग तथा वैदेशिक रोजगारमा आधारित छ। धान, गहुँ, मकै, तरकारी तथा फलफूल खेती यहाँका मुख्य आर्थिक स्रोत हुन्। साथै, पर्यटकीय स्थलहरू जस्तै बाँके राष्ट्रिय निकुञ्जको प्रवेशद्वार, पाण्डव गुफा, चिते गुफा, चिसापानी लगायतका क्षेत्रहरूले दाङलाई पर्यटन दृष्टिले पनि महत्त्वपूर्ण बनाएका छन्।
यस जिल्लामा शिक्षाको राम्रो पहुँच रहेको छ, जसमा विभिन्न विश्वविद्यालय क्याम्पस तथा प्राविधिक शिक्षालयहरू उपलब्ध छन्। साथै, यातायात, स्वास्थ्य र अन्य पूर्वाधार विकास हुँदै गएको छ, जसले दाङलाई समृद्ध र विकसित जिल्लाका रूपमा अगाडि बढ्न मद्दत गरिरहेको छ।
इतिहास र नामाकरण
दाङ जिल्ला नेपालको ऐतिहासिक रूपमा महत्वपूर्ण क्षेत्रहरूमध्ये एक हो। यसको इतिहास विभिन्न राजवंशहरू, साम्राज्य विस्तार, युद्ध तथा नेपालको एकीकरण प्रक्रियासँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ।
प्रारम्भिक काल र थारु राज्य
पुरातात्त्विक प्रमाणहरू अनुसार, दाङ क्षेत्र प्राचीनकालदेखि नै मानव बस्तीका लागि उपयुक्त स्थल थियो। यहाँ मुख्य रूपमा थारु समुदायका राजाहरूको शासन रहेको थियो। दाङको उत्तरी भाग पहाडी राजाहरूको अधिनस्थ रहँदा, दक्षिणी मैदानी भाग थारु राजाहरूको प्रभावमा थियो।
जुम्ला राज्यको अधीनमा प्रवेश
बिक्रम संवत १४ औं शताब्दीको अन्त्यतिर (करिब १३९०–१४००) यो क्षेत्र पश्चिम नेपालमा शक्तिशाली राज्यको रूपमा रहेको जुम्ला राज्यको अधिनमा गयो। जुम्लाका राजाहरूले यहाँ आफ्नो प्रशासन चलाएका थिए।
रत्न परिक्षितको शासनकाल
वि.सं. १४८० तिर सवारी कोटाका राजा रतन पाण्डेले थारु राज्यलाई आफ्नो अधिनमा ल्याएर नयाँ राज्य स्थापना गरे। उनले आफूलाई "रत्न परिक्षित" भन्ने उपाधि दिँदै दाङ क्षेत्रको शासन सुरु गरे।
नाथ संप्रदाय र दाङ राज्यको विस्तार
रतन परिक्षितले केही समय शासन गरेपछि बझाङ राज्यबाट राजकुमार झिकाई उनलाई दाङको राजा बनाए। त्यसपछि उनले नाथ संप्रदायको दीक्षा लिएर पश्चिमोत्तर भारततर्फ प्रस्थान गरे। उनको शासनकालमा दाङ राज्यको विस्तार शिवराज इलाकाको अर्रासोता देखि पश्चिम राप्तीसम्म फैलिएको थियो। यस क्षेत्रलाई पछि तुलसीपुर भनिन थाल्यो।
नेपालको एकीकरण र दाङमा गोर्खाली शासन
नेपालको एकीकरणको क्रममा, वि.सं. १८४३ मा पृथ्वीनारायण शाहका सेनाले दाङलाई आफ्नो नियन्त्रणमा लिने प्रयास गरे। यस क्रममा दाङका राजा नवलसिंह शाह तापाका युद्धमा वीरगति प्राप्त गरे। युद्धपछि उनका उत्तराधिकारी दिलेर सिंह शाहले दाङको रक्षा गर्न सकेनन्। उनले आफ्नो आधा राज्य गुमाएर तुलसीपुरको तराई भाग मात्र जोगाउन सके।
दाङ देउखुरीको बिर्ता वितरण
गोर्खाली सेनाले कब्जा गरेको दाङको देउखुरी क्षेत्र पृथ्वीनारायण शाहले आफ्नी छोरीको विवाहमा सल्यान राज्यका युवराजलाई बिर्ताको रूपमा प्रदान गरे। वि.सं. १८६५ मा सल्यान राज्य नेपालमा मिल्दा दाङ देउखुरी पनि स्वतः नेपालमा गाभियो।
राजवंशीय विभाजन र शासन व्यवस्था
वि.सं. १८९४ मा दरबारका कुमारीको विवाहको अवसरमा सल्यानका राजा वंशज तेजबहादुर शाहलाई "पश्चिमी दाङ फलावाङ राजाका नामले" शासन गर्ने अधिकार प्रदान गरियो। यसरी, दाङ देउखुरी क्षेत्र खण्डित भयो, जसले गर्दा स्थानीय शासन व्यवस्थामा फेरबदल आयो।
राज्य उन्मूलन र आधुनिक दाङ
वि.सं. २०१८ मा पश्चिमी दाङ फलावाङ राज्य पूर्ण रूपमा खारेज गरियो। त्यसपछि दाङ जिल्लाको प्रशासन नेपाल सरकारको प्रत्यक्ष नियन्त्रणमा आयो। साथै, वि.सं. २०३० मा सल्यान जिल्लासँग रहेको उत्तरी भागको पानीढली क्षेत्रलाई दाङ देउखुरीमा गाभियो। यससँगै दाङ देउखुरी हालको स्वरूपमा परिणत भएको हो।
जिल्लाको नामाकरण
दाङ देउखुरी जिल्लाको नामाकरणको सम्बन्धमा विभिन्न ऐतिहासिक र भाषागत व्याख्याहरू पाइन्छन्। हापुर रतनपुर बगियाका बासिन्दा श्री टेकनाथ गौतमका अनुसार, "दाङ देउखुरी" नामकरण दुई प्रमुख भौगोलिक क्षेत्र – दाङ उपत्यका र देउखुरी उपत्यकाबाट बनेको हो। यी दुबै उपत्यका नेपालका तराई क्षेत्रमा अवस्थित भए पनि पहाडबाट बग्ने पानी ढलान हुने क्षेत्रका रूपमा चिनिन्छन्।
"दाङ" शब्द संस्कृतको “द्रोण” शब्दबाट आएको मानिन्छ, जसको अर्थ पहाडको फेदी वा मैदान हुन्छ। यो व्याख्या गर्दा पहाडी भू-भागसँग जोडिएको खुल्ला मैदानलाई “द्रोण” भनिन्थ्यो, जुन कालान्तरमा अपभ्रंश भई “दाङ” भएको विश्वास गरिन्छ।
त्यस्तै, "देउखुरी" शब्दको उत्पत्तिबारे विभिन्न मत पाइन्छ। इतिहासमा, यो क्षेत्र पुरातनकालमा "देवपुरी" भनेर चिनिन्थ्यो, जसको अर्थ “देवताहरूको बासस्थान” भन्ने बुझाउँथ्यो। पुरानो बसोबास क्षेत्रको रूपमा चिनिने "दवपुर" बाट क्रमशः "देवपुरी" हुँदै अपभ्रंश भई "देउखुरी" बनेको भनिन्छ।
यसरी, "दाङ देउखुरी" नामकरण प्राकृतिक भूगोल, ऐतिहासिक बसोबास, र भाषागत परिवर्तनहरूको समिश्रणबाट विकसित भएको देखिन्छ।
भौगोलिक अवस्था
दाङ जिल्ला नेपालका मध्य-पश्चिमी क्षेत्रमा अवस्थित एक महत्वपूर्ण जिल्ला हो। भौगोलिक रूपमा विविधताले भरिपूर्ण यस जिल्लामा समथर तराई, सुन्दर उपत्यका र हरियाली पहाडी भू-भागको संयोजन पाइन्छ। लुम्बिनी प्रदेश अन्तर्गत पर्ने दाङ जिल्ला प्राकृतिक सौन्दर्य, कृषि उत्पादन, सांस्कृतिक सम्पदा तथा स्रोतसाधनको दृष्टिकोणले अत्यन्तै महत्वपूर्ण मानिन्छ।
भौगोलिक बनावट
दाङ जिल्ला नेपालको तराई र पहाडी क्षेत्रको मिलनबिन्दुमा अवस्थित छ। यस जिल्लाको भू-समरचना अन्य जिल्लाहरूको तुलनामा भिन्न र विशेष छ। यहाँ दुई प्रमुख उपत्यकाहरू छन्, जसले यसलाई विशिष्ट भूगोल प्रदान गरेका छन्।
- दाङ उपत्यका – यो नेपालकै सबैभन्दा ठूलो उपत्यका मानिन्छ। उर्वर भूमि भएकाले यहाँ कृषि उत्पादन अत्यधिक हुन्छ। साथै, व्यापारिक तथा औद्योगिक गतिविधिहरूका लागि पनि यो उपत्यका महत्त्वपूर्ण केन्द्र बनेको छ।
- देउखुरी उपत्यका – भू-समरचनाका हिसाबले निकै उर्वर मानिएको यो उपत्यका समथर भू-भाग तथा पर्याप्त जलस्रोतले भरिपूर्ण छ। यहाँ कृषि, बसोबास तथा औद्योगिक विकासका लागि उच्च सम्भावना रहेको छ।
यी उपत्यकाहरूलाई विभिन्न पहाडी क्षेत्रहरूले घेरेका छन्, जसले जलवायु तथा पारिस्थितिक प्रणालीलाई विविधता प्रदान गर्छ। समथर भू-भागहरू मानव बस्ती तथा कृषिका लागि उपयुक्त छन्, भने पहाडी क्षेत्रहरू जैविक विविधताले सम्पन्न छन्।
उचाइ
दाङ जिल्ला समुद्री सतहबाट करिब २०७ मिटरदेखि १,५९४ मिटर उचाइसम्म फैलिएको छ।
दाङ जिल्लाको पूर्वी तथा दक्षिणी भाग समथर रहेको छ, जहाँ प्रमुख रूपमा कृषि कार्य सञ्चालन गरिन्छ। पश्चिमी तथा उत्तरी भाग भने पहाडी भू-भागले भरिएको छ, जसले भेरी-कर्णाली क्षेत्रसँग जिल्ला जोड्ने महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। यहाँको भू-समरचनाले विभिन्न नदी, खोला तथा उपत्यकाहरू निर्माण गरेको छ, जसले जल तथा प्राकृतिक स्रोतहरूको उचित व्यवस्थापनका लागि महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्याएको छ।
प्रमुख नदी तथा जलस्रोत
दाङ जिल्ला जलस्रोतका हिसाबले निकै धनी मानिन्छ। यहाँ विभिन्न नदीहरू, खोलानाला तथा प्राकृतिक जलस्रोतहरू प्रशस्त मात्रामा पाइन्छन्।
- राप्ती नदी – यो दाङ जिल्लाको प्रमुख नदी हो, जसले यस जिल्लाको कृषि, सिंचाइ तथा जलविद्युत उत्पादनमा महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्याएको छ।
- गङ्गा नदी – यस नदीको पानी सिँचाइ तथा स्थानीय उपभोगका लागि व्यापक रूपमा उपयोग गरिन्छ।
- अन्य खोलानाला – साना खोलाहरू जस्तै पातिहाल, सिसहनिया, हापुरे आदि नदीहरू यस जिल्लामा बग्छन्। यी जलस्रोतहरूले पारिस्थितिक सन्तुलन कायम राख्न तथा कृषिमा सहयोग पुर्याउन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्।
सिमाना
दाङ जिल्ला भौगोलिक रूपमा चारैतिर विभिन्न जिल्लाहरू तथा भारतसँग सिमाना जोडिएको छ।
- उत्तरमा – प्युठान र रोल्पा जिल्ला रहेका छन्, जहाँको भूगोल मुख्यतः पहाडी छ।
- दक्षिणमा – भारतको उत्तर प्रदेश (बलरामपुर र श्रावस्ती जिल्ला) सँग दाङको सिमाना जोडिएको छ। यो अन्तर्राष्ट्रिय सिमाना भएकोले यहाँ व्यापार तथा सांस्कृतिक आदानप्रदान बढी पाइन्छ।
- पूर्वमा – अर्घाखाँची र कपिलवस्तु जिल्लासँग सिमाना जोडिएको छ, जसले समथर भू-भाग ओगटेको छ।
- पश्चिममा – बाँके र सुर्खेत जिल्ला रहेका छन्, जसले दाङलाई पश्चिम नेपालसँग सिधा जोड्ने महत्त्वपूर्ण मार्ग प्रदान गर्छ।
वनजंगल र जैविक विविधता
दाङ जिल्ला वनजंगल तथा जैविक विविधताको दृष्टिकोणले अत्यन्तै धनी छ।
दाङ जिल्लाका प्रमुख वनस्पतिहरूमा साल, सिसौ, खयर, टुनि, टिको, चिलाउने आदि वृक्षहरू पर्दछन्, जसले प्राकृतिक स्रोतको रूपमा काठ, जडीबुटी तथा पर्यावरणीय सन्तुलनमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्। यहाँका घना जंगलहरूमा बाघ, गैंडा, मृग, जरायो, चित्तल, बँदेल, खरायो जस्ता वन्यजन्तुहरू पाइन्छन्, जसले जिल्लालाई जैविक विविधताको केन्द्र बनाएको छ। साथै, विभिन्न प्रकारका चरा प्रजातिहरू पनि यहाँ पाइन्छन्, जसमध्ये डाँफे (नेपालको राष्ट्रिय चरा), मयूर, टोक्सो आदि प्रमुख छन्, जसले दाङ जिल्लाको जैविक सम्पदालाई अझै समृद्ध बनाएको छ।
पालिका
दाङ जिल्ला
सदरमुकाम: घोराही
गाउँपालिका (७):
- बङ्गलाचुली गाउँपालिका
- दङ्गीशरण गाउँपालिका
- गढवा गाउँपालिका
- राजपुर गाउँपालिका
- राप्ती गाउँपालिका
- शान्तिनगर गाउँपालिका
- बबई गाउँपालिका
उपमहानगरपालिका (२):
- तुलसीपुर उपमहानगरपालिका
- घोराही उपमहानगरपालिका
नगरपालिका (१):
- लमही नगरपालिका
जातजाति, भाषा र धर्म
दाङ जिल्ला नेपालका महत्वपूर्ण जिल्लामध्ये एक हो, जुन जातीय, भाषिक, तथा धार्मिक विविधताले भरिएको छ। यस जिल्लामा विभिन्न जातजातिका मानिसहरू बसोबास गर्छन्, जसले यहाँको सांस्कृतिक तथा सामाजिक संरचनालाई विविध बनाएको छ।
जातजाति
दाङ जिल्लामा धेरै जातजातिहरूको मिश्रित बसोबास पाइन्छ। यहाँ थारु समुदाय प्रमुख रूपमा पाइन्छ, जो यस जिल्लाका पुराना बासिन्दा हुन् र विशेष गरी तराई क्षेत्रमा बढी बसोबास गर्छन्। मगर समुदाय पहाडी क्षेत्रका प्रमुख जाति हुन्, जसको आफ्नै मौलिक भाषा, संस्कृति, तथा परम्परागत चाडपर्वहरू छन्। ब्राह्मण तथा क्षेत्री समुदाय जिल्लाका पहाडी तथा समथर भूभागमा व्यापक रूपमा बसोबास गर्छन्, जसले शिक्षा, प्रशासन तथा कृषिमा ठूलो भूमिका खेलेका छन्।
त्यस्तै, नेवार समुदाय मुख्य रूपमा व्यापार व्यवसायमा संलग्न छन् र घोराही, तुलसीपुर जस्ता शहरी क्षेत्रमा बढी पाइन्छन्। परम्परागत रूपमा विभिन्न हस्तकला तथा सिपयुक्त पेशामा संलग्न कालीगढ समुदाय, जसमध्ये कामी (लोहार), दमाई (संगीतकर्मी), र सार्की (जुत्ता तथा छालाजन्य वस्तु निर्माण गर्ने) प्रमुख छन्, जिल्लाको सामाजिक संरचनाको अभिन्न अंग हुन्।
यस बाहेक, जिल्लामा गुरुङ, राई, लिम्बु जस्ता पहाडी जातिहरू पनि बसोबास गर्छन्, जसको आफ्नै परम्परा र संस्कार छन्। मुस्लिम समुदाय, विशेष गरी तराई क्षेत्रमा पाइन्छ, जसले धार्मिक तथा सांस्कृतिक विविधता थपेको छ। साथै, यादव, राजपूत, मुसहर, चौधरी जस्ता अन्य जातजातिहरू पनि यस जिल्लामा छन्, जसले दाङलाई जातीय रूपमा विविध र सांस्कृतिक रूपमा धनी बनाएको छ।
भाषा
दाङ जिल्लामा विभिन्न समुदायका मानिसहरूले आ-आफ्नै मातृभाषा प्रयोग गर्छन्। नेपाली भाषा सरकारी कामकाजका लागि प्रमुख भाषा हो र जिल्लाको बहुसंख्यक जनसंख्याले प्रयोग गर्छन्। थारु समुदायको मातृभाषा थारु भाषा हो, जुन विशेष गरी तराई क्षेत्रमा बोलिन्छ।
यसैगरी, मगर समुदायले मगर भाषा बोल्छन्, जसले उनीहरूको सांस्कृतिक पहिचानलाई झल्काउँछ। व्यापारिक तथा शहरी क्षेत्रमा बसोबास गर्ने नेवार समुदायले नेवारी भाषा प्रयोग गर्छन्। दक्षिणी तराई क्षेत्रमा अवधी भाषा बोल्ने समुदायको उल्लेख्य उपस्थिति छ, जुन स्थानीय बोलिचालिमा व्यापक रूपमा प्रयोग गरिन्छ।
त्यस्तै, केही क्षेत्रमा भोजपुरी भाषा पनि प्रयोग गरिन्छ, विशेष गरी भारतसँगको सिमाना नजिकका बस्तीहरूमा। यी विभिन्न भाषाहरूले दाङ जिल्लालाई भाषिक रूपमा विविध र बहुल संस्कृति झल्काउने क्षेत्रका रूपमा चित्रण गर्छन्।
धर्म
दाङ जिल्लामा विभिन्न धर्म मान्ने समुदायहरू मिलेर बसेका छन्। यहाँको प्रमुख धर्म हिन्दू धर्म हो, जसका अनुयायीहरूको सङ्ख्या अत्यधिक छ। जिल्लाका विभिन्न स्थानमा प्राचीन हिन्दू मठ-मन्दिर तथा धार्मिक स्थलहरू रहेका छन्, जसले धार्मिक पर्यटनलाई समेत प्रोत्साहन गरेको छ।
बौद्ध धर्मावलम्बीहरू पनि यहाँ पाइन्छन्, विशेष गरी मगर तथा केही अन्य समुदायका मानिसहरूले बौद्ध धर्म मान्छन्। मुस्लिम समुदाय पनि जिल्लामा पाइन्छ, विशेष गरी तराई क्षेत्रमा, जहाँ मस्जिदहरू र मुस्लिम संस्कृतिसँग सम्बन्धित विविध गतिविधिहरू देख्न सकिन्छ।
साथै, पछिल्ला केही वर्षहरूमा इसाई धर्म मान्ने समुदायको सङ्ख्या पनि वृद्धि हुँदै गएको छ। इसाई धर्म मान्ने व्यक्तिहरूले चर्चहरू स्थापना गरेका छन् र धार्मिक गतिविधिहरू सञ्चालन गरिरहेका छन्। यी विविध धार्मिक समुदायहरू मिलेर दाङ जिल्लाको सामाजिक संरचना निर्माण गरेका छन्, जसले यहाँ धार्मिक सहिष्णुता तथा सद्भावलाई प्रवर्द्धन गरेको छ।
हावापानी र भू-उपयोग
दाङ जिल्ला नेपालको एक प्रमुख भू-भाग हो, जसले आफ्नो भौगोलिक विविधता, जलवायुका भिन्नता, तथा भूमि उपयोगका विविध पक्षहरूलाई समेटेको छ। यहाँका हावापानी तथा भू-उपयोगको स्वरूपले जिल्लाको कृषि, वन, तथा मानव बसोबासलाई प्रभाव पार्ने गर्दछ।
हावापानी (जलवायु)
दाङ जिल्ला समशीतोष्णदेखि उपोष्ण कटिबन्धीय जलवायु भएको क्षेत्र हो। यसको भौगोलिक अवस्थाका कारण यहाँ विभिन्न स्थानमा फरक-फरक हावापानी पाइन्छ।
-
तराई क्षेत्र: जिल्लाको दक्षिणी भाग, जसमा देउखुरी उपत्यका तथा समथर भूभाग समावेश छन्, अत्यधिक गर्मी हुने स्थानहरू हुन्। गर्मी मौसममा वैशाखदेखि असार महिनासम्म तापक्रम ४० डिग्री सेल्सियस सम्म पुग्न सक्छ, जसले गर्दा गर्मीयाममा यहाँका बासिन्दाले निकै गर्मी सहनु पर्दछ। जाडो मौसममा भने तापक्रम घटेर करिब ५ डिग्री सेल्सियस सम्म झर्न सक्छ।
-
मध्यपहाडी क्षेत्र: समशीतोष्ण हावापानी पाइने यो क्षेत्र तुलसीपुर, घोराही, तथा अन्य पहाडी भू-भागमा फैलिएको छ। यहाँ गर्मी मौसममा तापक्रम धेरै उच्च हुँदैन, भने जाडो मौसममा सामान्य चिसो महसुस गरिन्छ।
-
उत्तरी पहाडी क्षेत्र: जिल्लाको उत्तरतर्फका पहाडी तथा उच्च स्थानहरूमा तुलनात्मक रूपमा चिसो जलवायु पाइन्छ। यहाँ जाडो महिनामा तापक्रम घटेर ० डिग्री सेल्सियस सम्म झर्न सक्छ, जसले गर्दा जाडो मौसममा मानिसहरूले कठ्याङ्ग्रिने जाडो महसुस गर्छन्।
-
वर्षा: दाङमा वर्षा मुख्य रूपमा असार-साउन महिनामा बढी हुने गर्छ, जुन नेपालभर मनसुन सक्रिय हुने समय हो। औसत वार्षिक वर्षा १,५०० – २,५०० मि.मि. को हाराहारीमा हुने गरेको छ।
भू-उपयोग (भूमि उपयोगिता)
दाङ जिल्लाको भू-उपयोग विभिन्न प्रकारका गतिविधिहरूमा विभाजित गरिएको छ। यहाँको भौगोलिक विविधताले कृषि, वन, बसोबास, तथा पशुपालन क्षेत्रलाई प्रभाव पारेको पाइन्छ।
कृषियोग्य भूमि – लगभग ५०%
दाङ जिल्लाको समथर तथा उपत्यकाका क्षेत्रहरू अत्यधिक उपजाऊ मानिन्छन्। यहाँका कृषकहरूले विभिन्न प्रकारका अन्न तथा बालीहरू उत्पादन गर्छन्, जसले जिल्लाको अर्थतन्त्रमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउँछ।
प्रमुख अन्नबालीहरूमा धान, मकै, गहुँ, कोदो, तोरी तथा दलहन पर्दछन्। साथै, दाङ जिल्लामा तरकारी खेती पनि निकै फस्टाएको छ, जसमा टमाटर, आलु, बन्दागोभी, फूलगोभी, लसुन, प्याज, खुर्सानी र धनियाँ मुख्य छन्। जिल्लाको बबई, राप्ती क्षेत्र तथा देउखुरी उपत्यकामा उन्नत सिंचाइ प्रणालीका कारण खेती उत्पादन अझ राम्रो भइरहेको छ।
वन क्षेत्र– करिब ३५%
दाङ जिल्ला जैविक विविधताको दृष्टिले महत्वपूर्ण जिल्ला हो, जहाँ ठूलो मात्रामा हरियो वन क्षेत्र पाइन्छ।
उत्तरी तथा पश्चिमी भागहरूमा घना जंगल पाइन्छ, जसले वातावरणीय सन्तुलन कायम राख्न मद्दत पुर्याउँछ। यहाँ साल, सिसौ, खयर, असना, तेजपत्ता तथा बाँस जस्ता महत्वपूर्ण वनस्पतिहरू फेला पर्दछन्। साथै, चुरे पर्वत तथा महाभारत पर्वत क्षेत्र जैविक विविधताको दृष्टिले अति महत्त्वपूर्ण मानिन्छ, जहाँ वन्यजन्तु तथा वनस्पतिहरूको संरक्षण आवश्यक छ।
बसोबास क्षेत्र – करिब १०%
दाङ जिल्लाका प्रमुख सहरी क्षेत्रहरूमा जनसंख्या बढी केन्द्रीत हुँदै गएको छ।
दाङ जिल्लाका घोराही, तुलसीपुर, र लमही जस्ता सहरी क्षेत्रहरूमा उच्च जनघनत्व पाइन्छ, जहाँ व्यापार, शिक्षा, तथा स्वास्थ्य सेवाका अवसरहरू उपलब्ध भएकाले मानिसहरूको बसोबास घना भएको छ। यस्तै, ग्रामीण बस्तीहरू पनि राम्रोसँग व्यवस्थित छन्, विशेष गरी मुख्य सडक, नदी किनार, तथा कृषि योग्य भू-भाग नजिकै बसोबास केन्द्रित भएको देखिन्छ। ग्रामीण क्षेत्रका बस्तीहरू प्रायः कृषिमा आधारित भएकाले उर्वर भूमि वरपर घरहरू बन्ने गरेको छ, जसले यातायात तथा कृषि उत्पादनमा सहजता ल्याएको छ।
चारण भूमि– करिब ५%
पशुपालनको लागि उपयोग गरिने चारण भूमि दाङ जिल्लामा मुख्य रूपमा पहाडी र समथर क्षेत्रहरूमा अवस्थित छन्।
दाङ जिल्लामा गाई, भैँसी, बाख्रा, भेडा तथा अन्य चौपायाका लागि पर्याप्त चारण भूमि उपलब्ध छन्, जसले पशुपालन व्यवसायलाई सहज बनाएको छ। यी घाँसे मैदानहरू विशेष गरी पहाडी र समथर क्षेत्रहरूमा फैलिएका छन्, जहाँ चौपायाहरू सहज रूपमा चरिचरन गर्न सक्छन्। चारण भूमि मुख्य रूपमा कृषि तथा वन क्षेत्रसँग निर्भर रहन्छ, किनभने ग्रामीण बासिन्दाहरूले खेतीपातीका बाँकी रहेका जमिनलाई चरनका रूपमा प्रयोग गर्छन्। पशुपालन ग्रामीण अर्थतन्त्रको एउटा महत्त्वपूर्ण आधार भएकाले चारण भूमिको उपयुक्त व्यवस्थापनले जनजीवनमा सकारात्मक प्रभाव पार्ने गरेको छ।
पर्यटन
दाङ जिल्ला प्राकृतिक सौन्दर्य, ऐतिहासिक स्थलहरू, धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक सम्पदा, जैविक विविधता तथा साहसिक पर्यटनका लागि उत्कृष्ट गन्तव्य हो। यस जिल्लामा रहेका विभिन्न पर्यटकीय स्थलहरूले आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटकहरूलाई आकर्षित गर्ने महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्।
धार्मिक तथा सांस्कृतिक स्थलहरू
दाङ जिल्लामा धेरै महत्वपूर्ण धार्मिक तथा सांस्कृतिक स्थलहरू छन्, जसले यस क्षेत्रलाई धार्मिक पर्यटनको प्रमुख केन्द्र बनाएको छ।
-
अमराई मन्दिर:अमराई मन्दिर ऐतिहासिक तथा धार्मिक रूपमा महत्त्वपूर्ण स्थल हो। यो मन्दिर हिन्दू धर्मावलम्बीहरूको आस्थाको प्रतीक मानिन्छ। मन्दिरको वास्तुकला, परिक्रमा क्षेत्र तथा वातावरणले धार्मिक पर्यटकहरूलाई निकै आकर्षित गर्छ।
-
अम्बिकेश्वरी मन्दिर:दाङ जिल्लाको सबैभन्दा प्रसिद्ध धार्मिक स्थलहरूमध्ये अम्बिकेश्वरी मन्दिर एक प्रमुख गन्तव्य हो। विशेष गरी दशैं र तिहार जस्ता चाडपर्वका अवसरमा यहाँ ठूलो संख्यामा भक्तजनहरूको घुइँचो लाग्छ। यो मन्दिरको ऐतिहासिक तथा पौराणिक महत्त्व पनि रहेको छ।
-
पुरन्दर गढी:पुरन्दर गढी ऐतिहासिक तथा पुरातात्त्विक महत्त्व बोकेको स्थान हो। यो स्थल प्राचीन युद्ध तथा राज्य सञ्चालनको केन्द्र रहेको मानिन्छ। गढीको भग्नावशेषले यस स्थानको गौरवशाली इतिहासलाई उजागर गर्छ।
प्राकृतिक तथा पर्यटकीय स्थलहरू
दाङ जिल्लाको प्राकृतिक विविधता, हरियाली पहाड, ताल-तलैया, उपत्यका, खोला-नाला आदि पर्यटकहरूका लागि मुख्य आकर्षणको केन्द्र बनेका छन्।
-
दमारगाउँ पर्यटकीय क्षेत्र:हरियाली र प्राकृतिक सुन्दरताले भरिपूर्ण दमारगाउँ पर्यटकीय क्षेत्र शान्त वातावरणको खोजी गर्ने पर्यटकहरूका लागि उपयुक्त गन्तव्य हो। यहाँ घुमफिर, ट्रेकिङ तथा प्रकृतिको सुन्दरतामा रमाउन सकिन्छ।
-
हंसपुर ताल:हंसपुर ताल दाङको जैविक विविधता र प्राकृतिक सौन्दर्य झल्काउने प्रमुख ताल हो। यहाँ विभिन्न जलचर जीव, चराचुरुङ्गी, वनस्पति तथा मनोरम प्राकृतिक दृश्यले पर्यटकहरूलाई लोभ्याउने गर्छ। ताल वरिपरि घुम्ने पदमार्गहरू, डुंगा सयर तथा प्राकृतिक अवलोकनका लागि पनि यो स्थान उपयुक्त छ।
-
चिल्ली कोट:चिल्ली कोट धार्मिक र प्राकृतिक पर्यटकहरूको लागि विशेष गन्तव्य हो। यहाँबाट वरपरको सुन्दर दृश्यावलोकन गर्न सकिन्छ।
जैविक विविधता तथा वन्यजन्तु अवलोकन
दाङ जिल्ला जैविक विविधताको दृष्टिकोणले धनी क्षेत्रमध्ये एक हो। यहाँ विभिन्न वन्यजन्तु र चराहरू पाइन्छन्।
-
वन्यजन्तुहरू:दाङका जङ्गलहरूमा बाघ, गैंडा, चित्तल, मृग, बँदेल, खरायो, जरायो आदि विभिन्न जीवजन्तु पाइन्छन्। वन्यजन्तु संरक्षण तथा इको-टुरिजमका लागि यहाँ सम्भावनाहरू प्रसस्त छन्।
-
चराचुरुङ्गी अवलोकन:यो जिल्ला चराचुरुङ्गी अध्ययन गर्नेहरूका लागि पनि उत्कृष्ट गन्तव्य हो। यहाँ डाँफे (नेपालको राष्ट्रिय चरा), मयूर, टोक्सो लगायतका विभिन्न चरा प्रजातिहरू पाइन्छन्।
साहसिक पर्यटन
साहसिक पर्यटनको विकासमा दाङ जिल्लाले ठूलो सम्भावना बोकेको छ।
-
राप्ती नदीमा जलयात्रा (राफ्टिङ):राप्ती नदीमा जलयात्रा (राफ्टिङ) गर्ने सुविधा उपलब्ध गराउन सकिने सम्भावना छ। यो नदी प्राकृतिक रूपमा सुन्दर हुनुका साथै साहसिक खेलकुदका लागि पनि उपयुक्त छ।
-
पहाडी पदयात्रा मार्गहरू:जिल्लाका विभिन्न पहाडी क्षेत्रहरू पदयात्रा (ट्रेकिङ) गर्न चाहने पर्यटकहरूका लागि उत्कृष्ट गन्तव्य हुन्। हरियाली जङ्गल, पाटन, खोल्सा तथा डाँडाकाँडा घुम्दै पर्यटकहरूले प्राकृतिक सुन्दरताको मजा लिन सक्छन्।
दाङ पर्यटनको सम्भावना र आवश्यक पूर्वाधार
दाङ जिल्लामा पर्यटन विकासको ठूलो सम्भावना छ, यदि उचित पूर्वाधारको विकास गरियो भने।
-
सडक तथा यातायात व्यवस्था:प्रमुख पर्यटकीय क्षेत्रहरूमा सहज पहुँचको लागि सडकहरूको स्तरोन्नति गर्न आवश्यक छ।
-
बसोबास तथा होटल-रिसोर्ट:पर्यटकहरूको बसोबासका लागि स्तरीय होटल, रिसोर्ट तथा होमस्टेहरू विकास गर्न आवश्यक छ।
-
पर्यटन प्रवर्द्धन तथा प्रचार-प्रसार:सरकारले तथा स्थानीय निकायहरूले दाङको पर्यटन प्रवर्द्धन गर्न डिजिटल माध्यम, फेस्टिवल तथा अन्तर्राष्ट्रिय मेला जस्ता कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्न आवश्यक छ।
शिक्षा र स्वास्थ्य
दाङ जिल्ला नेपालका महत्वपूर्ण जिल्लामध्ये एक हो, जहाँ शिक्षा र स्वास्थ्य क्षेत्र निरन्तर सुधार हुँदै गइरहेका छन्। यहाँका विद्यालय, कलेज, स्वास्थ्य संस्था तथा अस्पतालहरूले जिल्लावासीलाई गुणस्तरीय सेवा प्रदान गर्दै आइरहेका छन्।
शिक्षा क्षेत्र
दाङ जिल्लामा शिक्षाको स्तर दिनप्रतिदिन उन्नत हुँदै गएको छ। विद्यालयहरूको संख्या बढ्दै जानुका साथै शिक्षाको गुणस्तर सुधार गर्न विभिन्न कार्यक्रमहरू सञ्चालनमा छन्।
विद्यालय शिक्षा
जिल्लामा सरकारी तथा निजी विद्यालयहरूको संख्या उल्लेखनीय रूपमा वृद्धि भएको छ। सरकारी विद्यालयहरूले सर्वसाधारणलाई निःशुल्क शिक्षा प्रदान गरिरहेका छन् भने निजी विद्यालयहरूले थप प्रतिस्पर्धात्मक तथा गुणस्तरीय शिक्षा दिने प्रयास गरिरहेका छन्। बालबालिकाहरूको शिक्षामा पहुँच सुनिश्चित गर्न विद्यालयहरूमा छात्रवृत्ति कार्यक्रम, निःशुल्क पाठ्यपुस्तक वितरण, तथा मध्याह्न भोजन कार्यक्रम लागू गरिएको छ। विद्यालय शिक्षालाई अझ प्रभावकारी बनाउन प्रविधि र व्यावसायिक शिक्षालाई पाठ्यक्रममा समावेश गर्ने प्रयास भइरहेको छ।
उच्च शिक्षा र प्राविधिक शिक्षा
दाङ जिल्लामा उच्च शिक्षाका लागि विभिन्न कलेज तथा प्राविधिक शिक्षालयहरू स्थापना भएका छन्। महेन्द्र बहुमुखी क्याम्पस यहाँको पुरानो र प्रमुख कलेजमध्ये एक हो, जहाँ स्नातक र स्नातकोत्तर तहका विभिन्न विषयहरू पढाइन्छ। स्वास्थ्य विज्ञानमा दक्ष जनशक्ति उत्पादन गर्ने उद्देश्यले गणेशमान सिंह स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान स्थापना गरिएको छ। साथै, जिल्लामा नर्सिङ, कृषि, पशु विज्ञान, व्यवस्थापन, विज्ञान, र ईन्जिनियरिङ जस्ता विषयहरू पढाइने कलेजहरू सञ्चालनमा छन्।
व्यावसायिक तथा सीपमूलक शिक्षा
कृषि, पशुपालन, साना उद्योग तथा अन्य व्यावसायिक तालिम प्रदान गर्न विभिन्न संस्था सञ्चालनमा छन्। स्थानिय तहमा सीपमूलक तालिम केन्द्रहरू स्थापना गरी युवाहरूलाई रोजगारीमूलक तालिम दिने प्रयास गरिएको छ।
स्वास्थ्य क्षेत्र
दाङ जिल्लामा स्वास्थ्य सेवा सुविधाहरू विस्तार हुँदै गएका छन्। सरकारी तथा निजी अस्पताल, स्वास्थ्य चौकी तथा उप-स्वास्थ्य चौकीहरूबाट जिल्लावासीलाई आवश्यक उपचार सुविधा उपलब्ध गराइँदै आएको छ।
प्रमुख स्वास्थ्य संस्था र अस्पतालहरू
दाङ जिल्लाको सबैभन्दा ठूलो सरकारी अस्पताल राप्ती प्रादेशिक अस्पताल हो, जहाँ विशेषज्ञ सेवा, आकस्मिक सेवा, शल्यक्रिया, प्रसूति सेवा, बाल रोग, हाडजोर्नी सेवा लगायतका विविध उपचार सेवा प्रदान गरिन्छ। गणेशमान सिंह स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान एक मेडिकल कलेजका रूपमा पनि परिचित छ, जसले स्वास्थ्य सेवा प्रदान गर्नुका साथै चिकित्सक उत्पादनमा योगदान पुऱ्याइरहेको छ। निजी क्षेत्रबाट पनि राप्ती लाइफ केयर अस्पताल, मेट्रो अस्पताल, लालमाटिया अस्पताल जस्ता संस्थाहरू सञ्चालनमा छन्। ग्रामिण क्षेत्रमा स्वास्थ्य सेवा प्रवाह गर्न विभिन्न स्वास्थ्य चौकीहरू तथा उप-स्वास्थ्य चौकीहरू स्थापना गरिएका छन्।
मातृ तथा शिशु स्वास्थ्य सेवा
सुरक्षित मातृत्व कार्यक्रम अन्तर्गत गर्भवती महिलाहरूलाई निःशुल्क प्रसूति सेवा प्रदान गरिन्छ। नवजात शिशुहरूको उचित हेरचाहका लागि नियमित खोप कार्यक्रम, पौष्टिक आहार योजना, तथा सरसफाइ अभियानहरू सञ्चालन गरिएका छन्।
महामारी तथा रोग नियन्त्रण कार्यक्रम
दाङ जिल्लामा डेँगु, क्षयरोग, कुपोषण, मलेरिया, टाइफाइड जस्ता रोगहरूको नियन्त्रणका लागि विभिन्न सचेतना अभियान सञ्चालन गरिएको छ। खोप कार्यक्रम, सचेतना अभियान, तथा निःशुल्क औषधि वितरणजस्ता कार्यक्रमहरू कार्यान्वयनमा छन्।
स्वास्थ्य सेवा सुधारका चुनौतीहरू
ग्रामिण क्षेत्रमा अझै पनि प्रभावकारी रूपमा स्वास्थ्य सेवा विस्तार हुन सकेको छैन। स्वास्थ्य संस्थाहरूमा विशेषज्ञ डाक्टर तथा आधुनिक उपकरणहरूको अभाव छ। गम्भीर स्वास्थ्य समस्याका लागि जिल्ला बाहिर, विशेष गरी नेपालगञ्ज तथा काठमाडौं जानुपर्ने अवस्था रहँदै आएको छ। स्थानीय तहमा स्वास्थ्य पूर्वाधार तथा जनचेतना अभिवृद्धि गर्नु आवश्यक देखिन्छ।
शिक्षा र स्वास्थ्य सुधारका लागि आवश्यक पहलहरू
दाङ जिल्लामा शिक्षाको गुणस्तर सुधार गर्न नयाँ पाठ्यक्रम, डिजिटल प्रविधि, सीपमूलक तालिम, तथा शिक्षक प्रशिक्षण कार्यक्रमहरू लागू गर्नुपर्छ। वैज्ञानिक अनुसन्धान तथा व्यावसायिक अध्ययन प्रवर्द्धन गर्दै अनुसन्धानमैत्री वातावरण सिर्जना गर्न आवश्यक छ। गाउँ-गाउँमा गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवा विस्तार गर्न दक्ष जनशक्ति, औषधि तथा अत्याधुनिक उपकरणहरूको व्यवस्थापन गर्नुपर्छ। निम्न आय भएका परिवारहरूका लागि निःशुल्क तथा सहुलियत दरमा स्वास्थ्य सेवा तथा सुलभ शिक्षाको प्रवर्द्धन गर्न आवश्यक देखिन्छ।
आर्थिक व्यवसायहरू
दाङ जिल्ला नेपालको मध्यम पश्चिमाञ्चल क्षेत्रमा अवस्थित एक महत्वपूर्ण जिल्ला हो, जहाँ विभिन्न आर्थिक गतिविधिहरू संचालन भइरहेका छन्। यहाँको अर्थतन्त्र मुख्य रूपमा कृषि र व्यापारमा आधारित भए तापनि पछिल्ला वर्षहरूमा औद्योगिक, पर्यटन, तथा सेवा क्षेत्रमा समेत उल्लेखनीय वृद्धि भएको देख्न सकिन्छ।
कृषि क्षेत्र
दाङ जिल्लाको अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड कृषि हो। यहाँको उर्वर भूमिले विभिन्न प्रकारका अन्न, फलफूल, तरकारी तथा औद्योगिक बाली उत्पादनका लागि अनुकूल वातावरण प्रदान गरेको छ।
खाद्य तथा नगदे बाली
धान, गहुँ, मकै, कोदो, जौ, आलु, तरकारी, दलहन तथा तेलहन खेती यहाँका प्रमुख खाद्य बाली हुन्। साथै, तोरी, अलैंची, अदुवा, बेसार, कफी, चिया, मरिच, सुपारी जस्ता नगदे बालीको उत्पादन पनि विस्तार भइरहेको छ। पछिल्ला वर्षहरूमा जैविक तथा व्यावसायिक खेती प्रवर्द्धन गर्न आधुनिक प्रविधिहरूको प्रयोग वृद्धि हुँदै गएको छ।
पशुपालन तथा डेरी व्यवसाय
दाङ जिल्लामा पशुपालन व्यवसाय अत्यन्तै महत्वपूर्ण छ। दूध उत्पादनका लागि गाई र भैंसी पालन व्यापक रूपमा गरिन्छ, जसले दाङलाई नेपालकै प्रमुख दुग्ध उत्पादन क्षेत्रहरूमध्ये एक बनाएको छ। साथै, कुखुरा, बाख्रा, बंगुर तथा माछापालन व्यावसायिक रूपमा फस्टाउँदै गएको छ। आधुनिक प्रविधिको प्रयोग गर्दै वैज्ञानिक तरिकाले चारा उत्पादन, प्रजनन सुधार तथा भ्याक्सिनेशन प्रणालीलाई प्रभावकारी बनाउने प्रयास भइरहेका छन्।
फलफूल तथा बगैंचाखेती
दाङमा अम्बा, लिची, आँप, केरा, सुन्तला, अनार, कटहर तथा अन्य फलफूल खेती व्यावसायिक रूपमा गरिन्छ। फलफूल खेतीले स्थानीय अर्थतन्त्रमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याएको छ।
उद्योग तथा उत्पादन क्षेत्र
दाङ जिल्लामा साना तथा मझौला उद्योगहरू विस्तार भइरहेका छन्। यहाँ कृषि, पशुपालन, वनजन्य उत्पादन तथा उपभोक्ता सामग्रीमा आधारित उद्योगहरू मुख्य छन्।
कृषि तथा पशुपालन आधारित उद्योगहरू
दुग्ध प्रशोधन उद्योगहरूले दही, घिउ, पनिर, मक्खन जस्ता उत्पादनहरू बजारमा पठाइरहेका छन्। अदुवा, बेसार, मरिच तथा अन्य जडीबुटी प्रशोधन उद्योगहरू पनि सञ्चालनमा रहेका छन्। साथै, धान, गहुँ, मकै प्रशोधनका लागि चामल मिल, फ्लोर मिल, तेल उद्योगहरू जिल्लाभर व्याप्त छन्।
निर्माण तथा हस्तकला उद्योग
निर्माण क्षेत्रमा वृद्धि भएसँगै इँटा, सिमेन्ट, कंक्रिट ब्लक उद्योगहरू पनि विस्तार भएका छन्। काठ तथा बाँसजन्य सामग्री उत्पादन उद्योगहरूले स्थानीय तथा बाह्य बजारका लागि उत्पादन गरिरहेका छन्। ग्रामीण क्षेत्रमा हाते कागज, धागो, कपडा, माटाका भाँडा, ढकिया, नाम्लो, गुन्द्री जस्ता हस्तकला उद्योगहरू पनि सञ्चालन भइरहेका छन्।
जडीबुटी तथा वन उत्पादित सामग्री उद्योग
दाङमा पाइने विभिन्न जडीबुटीहरू प्रशोधन गरी औषधिजन्य सामग्री उत्पादन गरिन्छ। यसका साथै, सिसौ, साल, खयर, तितौरा लगायतका वनजन्य सामग्रीहरूको प्रशोधन तथा निकासी भइरहेको छ।
व्यापार तथा सेवा क्षेत्र
व्यापार तथा सेवा क्षेत्र पनि दाङ जिल्लाको प्रमुख आर्थिक गतिविधिहरूमध्ये एक हो। बजार विस्तार, यातायात तथा प्रविधिको विकासले व्यापार क्षेत्रलाई थप उचाइमा पुर्याएको छ।
थोक तथा खुद्रा व्यापार
तुलसीपुर, घोराही, लमही जस्ता प्रमुख सहरहरूमा व्यापारिक गतिविधि उच्च रहेको छ। खाद्यान्न, लत्ताकपडा, गाडी तथा अटोमोबाइल पार्ट्स, विद्युतीय उपकरण, कृषि औजार, औषधि तथा निर्माण सामग्रीका लागि प्रमुख थोक बजारहरू यहाँ अवस्थित छन्। कृषि उत्पादन तथा पशुपालन व्यवसायसँगै मल, बिउ, रासायनिक औषधिहरूको व्यापार पनि उल्लेखनीय रूपमा वृद्धि भइरहेको छ।
बैंकिङ, वित्तीय तथा बीमा क्षेत्र
दाङ जिल्लामा राष्ट्रिय तथा निजी बैंकहरू, सहकारी संस्था तथा माइक्रोफाइनान्स संस्थाहरूले वित्तीय सेवा प्रदान गरिरहेका छन्। कृषि, पशुपालन, घर निर्माण तथा साना व्यवसायहरूको प्रवर्द्धनका लागि सहुलियतपूर्ण ऋण उपलब्ध गराउने योजना पनि ल्याइएका छन्। साथै, बीमा कम्पनीहरूले जीवन बीमा, स्वास्थ्य बीमा, तथा कृषि बीमा सेवाहरू प्रदान गरिरहेका छन्।
यातायात तथा सञ्चार सेवा
सडक यातायात सेवा विस्तार भएसँगै स्थानीय तथा अन्तर-जिल्लीय यातायात व्यवसाय फस्टाउँदै गएको छ। यात्रुवाहक तथा मालवाहक सवारी साधनहरू व्यवसायिक रूपमा सञ्चालन भइरहेका छन्। टेलिकम, इन्टरनेट सेवा प्रदायक कम्पनीहरू तथा सञ्चार माध्यमहरूको पनि उल्लेखनीय वृद्धि भइरहेको छ।
पर्यटन क्षेत्र
दाङ प्राकृतिक सौन्दर्य, धार्मिक स्थलहरू तथा सांस्कृतिक धरोहरहरूले भरिपूर्ण जिल्ला हो। पछिल्ला वर्षहरूमा यहाँ पर्यटन क्षेत्रको विकासमा उल्लेखनीय वृद्धि भएको छ।
धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्यटन
दाङका प्रसिद्ध धार्मिक स्थलहरू जस्तै स्वर्गद्वारी, अर्घाखाँची मन्दिर, अंबिकेश्वरी मन्दिर, महादेव गुफा आदिले पर्यटकहरूलाई आकर्षित गरिरहेका छन्। साथै, विभिन्न जातीय तथा सांस्कृतिक पर्वहरू, जस्तै मगर तथा थारू समुदायका पर्वहरू पर्यटकका लागि आकर्षणको केन्द्र बनेका छन्।
प्रकृति तथा साहसिक पर्यटन
दाङका छहरा, गुफा, वन्यजन्तु संरक्षण क्षेत्रहरू तथा पर्यटकीय पदमार्गहरू विस्तार हुँदै गएका छन्। बबई नदी, पहाडी क्षेत्रहरू जस्ता प्राकृतिक सौन्दर्यले भरिपूर्ण स्थानहरू आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटकहरूका लागि प्रमुख गन्तव्य बनेका छन्।
वैदेशिक रोजगारी तथा रेमिट्यान्स
दाङ जिल्लाका धेरै युवाहरू वैदेशिक रोजगारीका लागि खाडी मुलुक, मलेसिया, कोरिया तथा युरोपियन देशहरूमा गएका छन्। विदेशबाट आउने रेमिट्यान्सले दाङको स्थानीय अर्थतन्त्रमा महत्वपूर्ण प्रभाव पार्दै आएको छ। रेमिट्यान्सको प्रयोग घर निर्माण, शिक्षा, व्यवसाय विस्तार तथा लगानीका रूपमा उल्लेखनीय रूपमा वृद्धि भइरहेको छ।
यातायात
दाङ जिल्ला नेपालको एक प्रमुख जिल्ला हो, जहाँ यातायातको विकासले उल्लेखनीय प्रगति गरेको छ। यस जिल्लाका सडक सञ्जाल, सार्वजनिक यातायात, निजी सवारी साधन तथा हवाई सेवाले स्थानीय तथा बाह्य यात्रुहरूको आवागमनलाई सहज बनाएको छ। पछिल्ला वर्षहरूमा यहाँको यातायात पूर्वाधारमा व्यापक सुधार भएको छ, जसले व्यापार, पर्यटन तथा अन्य आर्थिक गतिविधिहरूलाई प्रवर्द्धन गर्न महत्वपूर्ण योगदान दिएको छ।
सडक यातायात
दाङ जिल्लामा यातायातको प्रमुख साधन सडक यातायात हो। यहाँका सडकहरू विस्तार तथा सुधार हुँदै गएका छन्, जसले यातायातलाई थप सहज बनाएको छ।
राजमार्ग तथा मुख्य सडकहरू
दाङ जिल्ला नेपालका प्रमुख राजमार्गहरूसँग राम्रोसँग जोडिएको छ। महेन्द्र राजमार्ग, जसलाई पूर्व-पश्चिम राजमार्ग पनि भनिन्छ, दाङ जिल्लाको महत्वपूर्ण यातायात मार्ग हो। यसैगरी, भित्री मधेश राजमार्ग अर्थात् मध्यपहाडी लोकमार्गले पनि जिल्लालाई अन्य भागहरूसँग जोड्ने महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ।
जिल्लाको प्रमुख व्यापारिक मार्गमध्ये घोराही–तुलसीपुर–लमही सडक एक महत्वपूर्ण मार्ग हो, जसले जिल्लाका प्रमुख व्यापारिक केन्द्रहरूलाई एक-अर्कासँग जोडेको छ। नेपालगञ्ज, भैरहवा, काठमाडौं, पोखरा तथा अन्य प्रमुख सहरहरूसँग दाङ राम्रोसँग सडक मार्गबाट जोडिएको छ, जसले यातायातलाई थप सहज बनाएको छ।
ग्रामीण तथा स्थानीय सडकहरू
दाङ जिल्लाका विभिन्न गाउँ तथा दुर्गम बस्तीहरूलाई सडक सञ्जालमार्फत जोड्ने प्रयास निरन्तर भइरहेका छन्। स्थानीय तहहरू, संघीय सरकार तथा अन्य सरोकारवाला निकायहरू ग्रामीण भेगका सडकहरूको स्तरोन्नति तथा विस्तारमा निरन्तर क्रियाशील छन्।
यद्यपि, वर्षायाममा कतिपय ग्रामीण सडकहरूमा हिलो तथा बाढी-पहिरोका कारण आवागमन प्रभावित हुने समस्या रहँदै आएको छ। उचित मर्मत सम्भार तथा पक्की सडक निर्माणमार्फत यस समस्याको समाधान खोज्ने प्रयास जारी छ।
सार्वजनिक यातायात
दाङ जिल्लामा विभिन्न प्रकारका सार्वजनिक यातायात सेवाहरू सञ्चालनमा रहेका छन्, जसले यात्रुहरूको आवागमनलाई सहज बनाएको छ।
बस तथा माइक्रोबस सेवा
जिल्लाका प्रमुख सहरहरूबीच लामो दूरीका बस तथा माइक्रोबस सेवा सञ्चालनमा छन्। दाङबाट काठमाडौं, पोखरा, नेपालगञ्ज, भैरहवा, धनगढी, सुर्खेत लगायतका प्रमुख सहरहरूसम्म दैनिक बस सेवा उपलब्ध छ। यी सेवाहरूले यात्रुहरूलाई सहज तथा किफायती यात्रा प्रदान गर्ने भएकाले अत्यधिक लोकप्रिय छन्।
टेम्पो, अटो रिक्सा तथा म्याजिक भ्यान
छोटो दूरीका यात्राहरूका लागि टेम्पो, अटो रिक्सा तथा म्याजिक भ्यान अत्यधिक प्रयोग गरिन्छ। तुलसीपुर, घोराही, लमही, भालुवाङ लगायतका शहरी क्षेत्रमा अटो रिक्सा तथा म्याजिक भ्यानहरूको प्रयोग निकै लोकप्रिय छ। यी सवारी साधनहरूले यात्रुहरूलाई सहज तथा छरितो सेवा प्रदान गर्ने भएकाले स्थानीय स्तरमा धेरै प्रयोग गरिन्छ।
ट्याक्सी सेवा
जिल्लाका प्रमुख बजार क्षेत्रहरूमा ट्याक्सी सेवा उपलब्ध छ, तर अन्य ठूला सहरहरूको तुलनामा यो सेवा यहाँ सीमित मात्रामा पाइन्छ। तथापि, ट्याक्सी सेवाको प्रयोग विस्तार हुँदै गएको देखिन्छ, विशेष गरी पर्यटक तथा उच्च वर्गीय यात्रुहरूका लागि।
निजी तथा व्यवसायिक सवारी साधनहरू
निजी तथा व्यवसायिक सवारी साधनहरूको प्रयोग दाङ जिल्लामा दिनप्रतिदिन बढ्दै गएको छ।
मोटरसाइकल तथा स्कुटरको प्रयोग विशेषगरी युवाहरू तथा व्यवसायीहरूका लागि अत्यधिक लोकप्रिय छ। निजी कार तथा जिपहरूको प्रयोग पनि क्रमशः वृद्धि हुँदै गएको छ।
व्यवसायिक प्रयोजनका लागि ट्रक, ट्र्याक्टर तथा लरीहरूको प्रयोग सामान्य बनेको छ। यी सवारी साधनहरू विशेष गरी औद्योगिक तथा कृषि उत्पादनहरूको ढुवानीका लागि प्रयोग गरिन्छन्।
हवाई यातायात
यद्यपि दाङ जिल्लामा हवाई यातायातको विकास केही सीमित छ, तर यसको सम्भावना ठूलो छ।
तुलसीपुर विमानस्थल
दाङ जिल्लाको तुलसीपुर उपमहानगरपालिकामा रहेको तुलसीपुर विमानस्थल विगतमा नियमित रूपमा सञ्चालनमा रहेको थियो। तथापि, हालका वर्षहरूमा व्यावसायिक उडानहरू स्थगित भएका छन्। स्थानीय तथा संघीय सरकारले विमानस्थललाई पुनः सञ्चालन गर्ने प्रयास गरिरहेका छन्, जसले भविष्यमा हवाई यात्रालाई सहज बनाउन सक्छ।
नेपालगञ्ज विमानस्थलको प्रयोग
नेपालगञ्ज विमानस्थल दाङ जिल्लाको नजिकै रहेको प्रमुख विमानस्थल हो। यात्रुहरू प्रायः नेपालगञ्ज हुँदै हवाई यात्रा गर्छन्। नेपालगञ्जबाट काठमाडौं, पोखरा, सुर्खेत तथा अन्य प्रमुख गन्तव्यका लागि नियमित उडानहरू उपलब्ध छन्।
भविष्यका योजनाहरू तथा सम्भावनाहरू
दाङ जिल्लाको यातायात सुधारका लागि स्थानीय तथा संघीय सरकारले विभिन्न पूर्वाधार विकास योजनाहरू अघि बढाइरहेका छन्।
मध्यपहाडी लोकमार्ग तथा अन्य ग्रामीण सडकहरूको स्तरोन्नति कार्य भइरहेको छ। यसले यातायातलाई थप सहज बनाउनेछ, विशेष गरी ग्रामीण भेगका बासिन्दाहरूका लागि।
तुलसीपुर विमानस्थल पुनः सञ्चालन गरी नियमित हवाई सेवा उपलब्ध गराउने प्रयास भइरहेको छ, जसले हवाई यातायातलाई प्रोत्साहित गर्नेछ।
स्मार्ट ट्राफिक व्यवस्थापन तथा सार्वजनिक यातायात प्रणालीलाई आधुनिक बनाउने पहलहरू पनि गरिँदै छन्। यसले दाङ जिल्लाको यातायातलाई थप व्यवस्थित तथा प्रभावकारी बनाउन मद्दत गर्नेछ।
सामाजिक तथा आर्थिक अवस्था
सामाजिक अवस्था
दाङ जिल्ला नेपालकै ठूलो र ऐतिहासिक महत्व बोकेको जिल्ला हो, जहाँ विभिन्न जातजाति, भाषा, संस्कृति, तथा परम्पराहरू पाइन्छन्। यहाँ थारू, मगर, ब्राह्मण, क्षेत्री, नेवार, दलित, गुरुङ, र अन्य समुदायहरू बसोबास गर्छन्। यी समुदायहरू आ–आफ्ना परम्परागत चाडपर्व, सांस्कृतिक नृत्य, संगीत, तथा जीवनशैलीलाई अँगाल्दै आएका छन्।
शिक्षाको क्षेत्रमा पछिल्ला वर्षहरूमा केही सुधार आए पनि ग्रामीण भेगमा अझै शिक्षाको पहुँच र गुणस्तर सुधार गर्नुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ। सरकारी तथा निजी विद्यालयहरू स्थापना भएसँगै शिक्षा दरमा वृद्धि भएको छ। विशेषगरी, उच्च शिक्षाको अवसर विस्तार हुँदै गएकाले जिल्लाबाट अध्ययनका लागि बाहिरी जिल्ला तथा देश बाहिर जाने विद्यार्थीहरूको संख्या पनि उल्लेख्य छ।
स्वास्थ्य सेवाको दृष्टिले जिल्लामा आधारभूत स्वास्थ्य केन्द्रहरू, प्राथमिक अस्पताल, र निजी अस्पतालहरू सञ्चालनमा आए पनि विकट क्षेत्रहरूमा अझै उचित स्वास्थ्य सेवाको अभाव देखिन्छ। मातृ मृत्युदर र शिशु मृत्युदर घटाउन विभिन्न सरकारी तथा गैरसरकारी संस्थाहरूले काम गरिरहेका छन्। खानेपानी र सरसफाइ सेवाहरू विस्तार भए पनि ग्रामीण क्षेत्रमा अझै पनि शुद्ध पानीको अभाव देखिन्छ।
महिलाहरूको सशक्तीकरण तथा सामाजिक उत्थानका लागि विभिन्न सरकारी तथा गैरसरकारी संघसंस्थाहरूले कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्दै आएका छन्। महिला सहकारी संस्थाहरू, उद्यमशीलता विकास कार्यक्रमहरू, तथा सीपमूलक तालिमहरूले महिलाहरूलाई आर्थिक रूपमा सक्षम बनाउने प्रयास गरिरहेका छन्। यद्यपि, लैंगिक विभेद तथा सामाजिक असमानताका केही समस्याहरू अझै पनि कायम छन्।
आर्थिक अवस्था
दाङ जिल्ला मुख्य रूपमा कृषि प्रधान जिल्ला हो। यहाँका अधिकांश बासिन्दाहरू खेतीपाती, पशुपालन, तथा कृषि उत्पादनमा संलग्न छन्। धान, मकै, गहुँ, कोदो, तोरी, तथा दलहन प्रमुख अन्नबाली हुन्, भने तरकारी तथा फलफूल खेती पनि व्यापक रूपमा गरिन्छ। टमाटर, आलु, बन्दागोभी, फूलगोभी, लसुन, प्याज, खुर्सानी, धनियाँ, काँक्रो, तथा सिमी जस्ता तरकारीहरूको व्यावसायिक खेतीले आर्थिक रूपमा किसानहरूलाई फाइदा पुगेको छ।
सिंचाइ प्रणालीको विस्तारले गर्दा बबई, राप्ती क्षेत्र तथा देउखुरी उपत्यकामा उन्नत खेती पद्धतिहरू अपनाइएका छन्। केही किसानहरूले आधुनिक कृषि प्रविधिहरू, जैविक खेती, तथा हरितगृह प्रविधि प्रयोग गर्न थालेका छन्, जसले उत्पादन वृद्धि गरिरहेको छ।
व्यावसायिक पशुपालन तथा दुग्ध उद्योग पनि यहाँको प्रमुख आयस्रोतहरूमध्ये एक हो। गोठपालन, बंगुरपालन, कुखुरापालन, तथा मौरीपालन जस्ता कृषि-सम्बद्ध उद्योगहरू विस्तार हुँदै गएका छन्। दुग्ध उत्पादन तथा प्रशोधन उद्योगहरूले स्थानीय किसानहरूलाई रोजगारीको अवसर प्रदान गरिरहेका छन्।
साना तथा मझौला उद्योगहरू, जस्तै कपडा उत्पादन, हस्तकला, काठ उद्योग, तथा घरेलु उद्योगहरू पनि दाङ जिल्लामा फस्टाउँदै गएका छन्। स्थानीय हस्तकला तथा परम्परागत काठकुदाइ उद्योगहरूले रोजगारी सिर्जना गर्ने मात्र होइन, सांस्कृतिक सम्पदा जोगाउने काम पनि गरेका छन्।
व्यापार, उद्योग, र पर्यटनको सम्भावना
दाङ व्यापारिक केन्द्रका रूपमा विकास हुँदै गएको छ। तुलसीपुर र घोराही जस्ता शहरहरू व्यापारिक तथा औद्योगिक गतिविधिका लागि प्रमुख स्थान बनेका छन्। खाद्यान्न, लत्ताकपडा, निर्माण सामग्री, तथा विद्युतीय सामग्रीहरूको व्यापार बढ्दै गएको छ।
साथै, पर्यटन क्षेत्र विस्तार गर्ने ठूलो सम्भावना रहेको छ। धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्यटनका दृष्टिले महत्वपूर्ण स्थानहरू, जस्तै अम्बिकेश्वरी मन्दिर, बंगलाचुली डाँडा, छायाँनाथ गुफा, र पुरन्धारा झरना पर्यटक आकर्षणका केन्द्र बन्न सक्छन्। प्राकृतिक सौन्दर्यले भरिपूर्ण भूगोल, हरियाली पहाडहरू, र नदीनालाहरूले पर्यटन विकास गर्न सक्ने आधार प्रदान गर्छन्।
वैदेशिक रोजगारी र विप्रेषणको प्रभाव
दाङका धेरै युवाहरू वैदेशिक रोजगारीका लागि खाडी मुलुकहरू, मलेसिया, कोरिया, तथा युरोपेली देशहरूमा जाने गरेका छन्। विदेशी रोजगारले स्थानीय श्रमशक्ति घटाए पनि विप्रेषणले जिल्लाको आर्थिकस्तर सुधार्न महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्याएको छ। घर निर्माण, व्यवसाय विस्तार, र शिक्षामा लगानी गर्ने प्रवृत्ति बढ्दै गएको छ।
पूर्वाधार विकास र यातायातको भूमिका
जिल्लामा सडक सञ्जाल विस्तार हुँदै गए पनि अझै ग्रामीण क्षेत्रमा यातायातको अभाव देखिन्छ। मुख्य राजमार्गहरू पिच भइसकेका छन् भने ग्रामीण भेगमा ग्राभेल तथा कच्ची सडकहरू सञ्चालनमा छन्। यातायातको सुधारले व्यापार, कृषि, र अन्य आर्थिक गतिविधिहरूलाई प्रवर्धन गर्ने भूमिका खेलेको छ।
समग्र रूपमा, दाङ जिल्ला सामाजिक तथा आर्थिक रूपमा क्रमशः प्रगतिको दिशामा अघि बढिरहेको छ। यद्यपि, गुणस्तरीय शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा, आधुनिक कृषि प्रविधि, उद्योग विस्तार, तथा रोजगारी सिर्जना जस्ता क्षेत्रमा अझै सुधार आवश्यक छ। यदि उपलब्ध स्रोतसाधनहरूको उचित उपयोग गर्न सकियो भने दाङलाई एक विकसित तथा आत्मनिर्भर जिल्लाका रूपमा स्थापित गर्न सकिन्छ।
ज्योतिषहरू
ज्योतिष विवरण लोड हुँदैछ...
राशिफल
राशिफल लोड हुँदैछ...
मुख्य समाचार
Loading footer...