ओखलढुङ्गा
ओखलढुङ्गा नेपालका प्रमुख पहाडी जिल्लामध्ये एक हो, जुन बागमती प्रदेशमा अवस्थित छ। यो जिल्ला ऐतिहासिक, सांस्कृतिक, तथा प्राकृतिक सौन्दर्यले भरिपूर्ण छ। ओखलढुङ्गा नेपालका राष्ट्रिय विभूति महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको जन्मस्थानका रूपमा समेत परिचित छ। यहाँका प्रमुख आकर्षणहरूमा पाथीभरा मन्दिर, खिजी थिप्पू, रुम्जाटार, लिखु खोला, तथा सगरमाथा आधार क्षेत्रतर्फ जाने मार्गहरू पर्छन्। कृषि, पशुपालन, तथा पर्यटन यहाँको प्रमुख आर्थिक स्रोत हुन्। प्राकृतिक सौन्दर्य, सांस्कृतिक विविधता, र ऐतिहासिक महत्वका कारण ओखलढुङ्गा नेपालकै महत्वपूर्ण जिल्लाहरूमा पर्छ।
प्राचीनकालदेखि नै ओखलढुङ्गा विविध सभ्यता, संस्कृतिहरूको संगमस्थल रहँदै आएको जिल्ला हो। ऐतिहासिक अभिलेखहरू अनुसार, यहाँ प्रारम्भमा अभिरवंशी, गोपालवंशी, तथा किराँतवंशी राजाहरूको शासन रहेको थियो। किराँतकालमा यस क्षेत्र "वल्लो किराँत" भनेर चिनिन्थ्यो। किराँतहरूलाई पराजित गरी पछि मल्लहरूले यो क्षेत्रमा आफ्नो शासन विस्तार गरेका थिए।
पृथ्वीनारायण शाहको नेपाल एकीकरण अभियानपछि ओखलढुङ्गा पनि शाह वंशको अधीनस्थ भयो। उनले गोरखा राज्य विस्तार गर्दै जाँदा पूर्वी क्षेत्रलाई आफ्नो नियन्त्रणमा लिए। पृथ्वीनारायण शाहको विजयपछि ओखलढुङ्गा जिल्लाको प्रशासनिक पुनर्गठन भयो। पछि प्रधानमन्त्री भीमसेन थापाको प्रशासनिक विभाजनका क्रममा नेपाललाई ३९ जिल्लामा विभाजन गरिँदा ओखलढुङ्गा ‘पूर्व ३ नम्बर’ को रूपमा चिनिन्थ्यो।
वि.सं. २०१८ सालमा नेपालमा प्रशासनिक पुनर्संरचना गरिँदा हालका सोलुखुम्बु, ओखलढुङ्गा, र खोटाङलाई मिलाएर ‘पूर्व ३ नम्बर ओखलढुङ्गा’ नामाकरण गरिएको थियो। पछि प्रशासनिक आवश्यकता अनुसार ती जिल्लाहरू टुक्र्याएर ओखलढुङ्गा एक पृथक जिल्ला बनाइयो।
ओखलढुङ्गाको नामाकरणका सम्बन्धमा विभिन्न जनश्रुतिहरू पाइन्छन्। तीमध्ये प्रमुख दुई धारणा लोकप्रिय छन्:
जनश्रुति अनुसार, महाभारत कालमा पाँच पाण्डवमध्ये भीमले ओखलढुङ्गाको पहाडी भेगमा भ्रमण गरेका थिए। त्यतिबेला उनले एउटा ठूलो ढुंगाको खोपिल्टो (ओखल जस्तो देखिने) स्थानमा मुसलको सहायताले धान कुटेर खाएको कथा रहेको छ। यही किंवदन्तीका आधारमा यस क्षेत्रको नाम ‘ओखलढुङ्गा’ रहन गएको भन्ने जनविश्वास रहेको छ।
मल्लकालीन समयमा राजा लक्ष्मीनरसिंह मल्लले राज्य विस्तार गर्ने क्रममा काजी भीम मल्ललाई यस क्षेत्रको शासन गर्न पठाएका थिए। उनको फौजले किराँतहरूलाई पराजित गरी लुटिएको धानलाई एउटा ठूलो ढुंगाको ओखलमा कुटेर खान थाले। त्यसपछि, त्यही ठूला ढुंगाको ओखलको आधारमा यस ठाउँको नाम ‘ओखलढुङ्गा’ रहन गएको भनाइ पाइन्छ।
आज पनि उक्त ऐतिहासिक ढुंगाको ओखल ओखलढुङ्गा जिल्लाको ओखलढुङ्गा नगरपालिका–६ मा रहेको सिद्धिचरण पार्कमा सुरक्षित रूपमा राखिएको छ। यहाँ आउने पर्यटक तथा स्थानीयहरूले सहजै यस ऐतिहासिक ढुंगालाई अवलोकन गर्न सक्छन्।
ओखलढुङ्गा जिल्ला नेपालको पूर्वी पहाडी क्षेत्रमा पर्ने एक महत्वपूर्ण जिल्ला हो। यो जिल्ला भौगोलिक रूपमा हिमाली र पहाडी भू-भागले भरिएको छ। प्राकृतिक विविधताले सम्पन्न यस जिल्लामा उच्च पहाडहरू, हरियाली जंगलहरू, नदी-खोलाहरू, उपत्यकाहरू, र खेतीयोग्य जमिनहरूको राम्रो मिश्रण पाइन्छ।
ओखलढुङ्गा जिल्ला नेपालको भू-भागको सटीक स्थान निर्धारण गर्न निम्न अक्षांश र देशान्तरमा अवस्थित छ:
ओखलढुङ्गा विभिन्न जिल्ला तथा प्राकृतिक अवरोधहरूसँग सिमाना जोडिएको जिल्ला हो। यसको सीमाना निम्नानुसार रहेको छ:
ओखलढुङ्गा जिल्लाको भू-भाग विभिन्न उचाइमा फैलिएको छ, जसले गर्दा यहाँका भौगोलिक विशेषता विविध छन्।
ओखलढुङ्गा जिल्ला भौगोलिक रूपमा विभिन्न भू-भागमा विभाजित छ, जसले यसलाई प्राकृतिक रूपमा अद्वितीय बनाएको छ।
ओखलढुङ्गामा बग्ने प्रमुख नदीहरू निम्नानुसार छन्:
ओखलढुङ्गा जिल्ला नेपालको मध्यम पहाडी भेगमा पर्ने एक सुन्दर जिल्ला हो, जसको भूगोल डाँडाकाँडा, भिरपाखा, खोल्साखोल्सी, वनजङ्गल, र टारबेसी जस्ता विविध भौगोलिक संरचनाले भरिएको छ। यी भौगोलिक विशेषताका आधारमा यस जिल्लालाई तीन प्रमुख भागमा विभाजन गर्न सकिन्छ: बेसी क्षेत्र, मध्य पहाडी क्षेत्र, र लेकाली क्षेत्र।
बेसी क्षेत्र ओखलढुङ्गा जिल्लाको करिब १५% भू-भाग ओगट्ने क्षेत्र हो, जसको कूल क्षेत्रफल १६१ वर्ग किलोमिटर रहेको छ। यो भू-भाग प्रायः खोलानाला र साना नदीहरूको किनारमा अवस्थित रहेको छ, जसले यस क्षेत्रलाई उर्वर भूमिमा परिणत गरेको छ।
यस क्षेत्रमा कृषि नै मुख्य आर्थिक गतिविधि हो, जहाँ धान, मकै, गहुँ, तोरी, तरकारी तथा फलफूल उत्पादन गरिन्छ। खोलानालाको छेउमा अवस्थित भएकाले सिँचाइका राम्रो सम्भावनाहरू छन्, जसले तरकारी तथा फलफूल खेतीलाई थप प्रोत्साहन दिएको छ। पशुपालन पनि यहाँका मानिसहरूको आम्दानीको स्रोत हो, जहाँ गाई, भैंसी, बाख्रापालन लोकप्रिय छन्।
यस क्षेत्रका केही समुदाय परम्परागत रूपमा माछा मार्ने कार्यमा संलग्न छन्। खोलानाला तथा साना तालहरूमा व्यावसायिक रूपमा माछापालन गरिनुका साथै कृषिमा आधारित अन्य साना उद्योगहरू पनि विकसित हुँदै गएका छन्।
ओखलढुङ्गाको सबैभन्दा ठूलो भू-भाग मध्य पहाडी क्षेत्र हो, जसले करिब ६५% अर्थात् ६९८ वर्ग किलोमिटर भू-भाग ओगटेको छ। यस क्षेत्रमा जिल्लाको सदरमुकाम सिद्धिचरण नगरपालिका तथा ऐतिहासिक स्थान रुम्जाटार अवस्थित छन्।
भौगोलिक रूपमा हेर्दा, यो क्षेत्र समथर तथा हल्का भिरालो भू-भागले बनेको छ, जसले खेतीपाती तथा अन्य व्यवसायिक क्रियाकलापलाई अनुकूल बनाएको छ। यस क्षेत्रको अधिकांश जनसंख्या कृषि, व्यापार तथा पशुपालनमा संलग्न छन्। यहाँका किसानहरू धान, मकै, गहुँ, कोदो, फापर, तोरी, तरकारी तथा विभिन्न प्रकारका फलफूल उत्पादन गर्छन्।
सहरमुखी विकासका कारण यहाँ व्यापार तथा अन्य आर्थिक गतिविधिहरू फस्टाएका छन्। व्यापारिक केन्द्रहरूको विस्तार भइरहेकाले यहाँका बासिन्दाले व्यवसायिक अवसरहरू प्राप्त गरिरहेका छन्। यातायात, शिक्षा तथा स्वास्थ्यजस्ता पूर्वाधारहरू तुलनात्मक रूपमा राम्रो अवस्थामा रहेकोले यस क्षेत्रलाई जिल्लाको केन्द्रबिन्दु मान्न सकिन्छ।
लेकाली क्षेत्र ओखलढुङ्गाको उच्च भू-भाग हो, जसले करिब २०% अर्थात् २१५ वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफल ओगटेको छ। यो क्षेत्र अत्यधिक उचाइमा रहेकोले यहाँको मौसम चिसो हुन्छ, जसले गर्दा बसोबास पातलो देखिन्छ।
यस क्षेत्रको भू-भाग अत्यधिक पहाडी र चट्टानी भएकाले यहाँको खेती प्रणाली फरक छ। यहाँका किसानहरूले मुख्य रूपमा मकै, आलु, जौ, गहुँ, उवा (फापर) तथा स्याउ खेती गर्छन्। खेतीका लागि पर्याप्त जमिन नहुँदा यहाँका बासिन्दाहरू भेडा तथा चौंरी पालनमा बढी निर्भर छन्।
यस क्षेत्रको पर्यटन क्षेत्रमा ठूलो सम्भावना रहेको छ। ट्रेकिङ तथा पर्वतारोहणका लागि उपयुक्त स्थानहरू भएकाले यहाँ पर्यटन व्यवसाय फस्टाउने सम्भावना छ। हिउँ पर्ने स्थानहरू पनि यस क्षेत्रमा पर्ने भएकाले आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटकहरूका लागि यो आकर्षक गन्तव्य बन्न सक्छ।
ओखलढुङ्गा जिल्ला नेपालको प्रदेश नं. १ अन्तर्गत पर्ने जिल्ला हो। यसको प्रशासनिक संरचना समयानुसार परिवर्तन हुँदै आएको छ। पहिले गाविस (गाउँ विकास समिति) प्रणाली थियो भने अहिले नयाँ स्थानीय तह संरचना अन्तर्गत नगरपालिका तथा गाउँपालिकामा विभाजन गरिएको छ।
संघीय संरचनाअन्तर्गत ओखलढुङ्गा जिल्ला १ नगरपालिका र ७ गाउँपालिका गरी ८ वटा स्थानीय तह मा विभाजित छ।
खिजीदेम्वा गाउँपालिका
चम्पादेवी गाउँपालिका
चिशंखुगढी गाउँपालिका
मानेभञ्ज्याङ गाउँपालिका
मोलुङ गाउँपालिका
लिखु गाउँपालिका
सुनकोशी गाउँपालिका
संघीय संरचना लागू हुनुअघि, ओखलढुङ्गा जिल्ला ५६ वटा गाविस (गाउँ विकास समिति) र १ नगरपालिका मा विभाजित थियो। ती गाविसहरू हाल विभिन्न गाउँपालिकामा समाहित भइसकेका छन्।
यी सबै गाविसहरू नयाँ संरचनामा गाभिएर हालका गाउँपालिका तथा नगरपालिकामा परिणत भएका छन्।
संघीय निर्वाचन प्रणालीअन्तर्गत ओखलढुङ्गा जिल्ला १ वटा प्रतिनिधि सभा निर्वाचन क्षेत्र (ओखलढुङ्गा-१) र २ वटा प्रदेश सभा निर्वाचन क्षेत्रहरू (ओखलढुङ्गा १(क) र १(ख)) मा विभाजित छ।
ओखलढुङ्गा जिल्ला नेपालका विविध जातजाति, भाषा तथा संस्कृतिको संगमस्थल हो। हिमाली, पहाडी र मधेशी भेगका विभिन्न समुदायहरू यहाँ बसोबास गर्ने भएकाले सामाजिक, सांस्कृतिक, भाषिक र धार्मिक विविधता रहेको छ।
ओखलढुङ्गा जिल्लामा विभिन्न जातजातिका मानिसहरू बसोबास गर्दछन्। यी जातजातिहरू सांस्कृतिक, भाषिक र परम्परागत रुपमा एकअर्कासँग सम्बन्धित छन्।
ओखलढुङ्गा जिल्लामा प्रमुख रूपमा बसोबास गर्ने आदिवासी जनजातिहरू निम्नानुसार छन्:
ओखलढुङ्गा जातीय रूपमा विविध भएकाले यहाँ विभिन्न भाषा बोलिन्छ।
ओखलढुङ्गामा प्रमुख रूपमा तीनवटा धर्म पाइन्छन्।
ओखलढुङ्गा जिल्ला नेपालको प्रदेश नं. १ अन्तर्गत पर्ने एक महत्वपूर्ण जिल्ला हो। यहाँको जनसंख्या विगत केही दशकदेखि घट्दो क्रममा रहेको देखिन्छ। राष्ट्रिय जनगणना २०७८ (सन् २०२१) अनुसार, ओखलढुङ्गा जिल्लाको कुल जनसंख्या १,३९,५५२ रहेको छ।
यो विवरणले देखाउँछ कि जिल्लामा महिलाको संख्या पुरुषभन्दा थोरै बढी रहेको छ।
ओखलढुङ्गा जिल्लामा १ नगरपालिका र ७ गाउँपालिकाहरू गरी जम्मा ८ वटा स्थानीय तह छन्। यी स्थानीय तहहरूको जनसंख्या विवरण निम्नानुसार छ:
| स्थानीय तह | जनसंख्या |
|---|---|
| सिद्धिचरण नगरपालिका | २३,७५५ |
| खिजीदेम्बा गाउँपालिका | १५,८७८ |
| चम्पादेवी गाउँपालिका | १३,८४४ |
| चिशंखुगढी गाउँपालिका | १३,८४४ |
| मानेभञ्ज्याङ गाउँपालिका | १९,५९७ |
| मोलुङ गाउँपालिका | १६,४४० |
| लिखु गाउँपालिका | १२,५९२ |
| सुनकोशी गाउँपालिका | १५,७८५ |
ओखलढुङ्गा जिल्ला नेपालको प्रदेश नं. १ अन्तर्गत पर्ने पहाडी जिल्ला हो। यसको भौगोलिक विविधता, हावापानी, र भू-उपयोग प्रणाली यहाँको जनजीवन, कृषि, वन, तथा पर्यटन क्षेत्रमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्छ।
ओखलढुङ्गा जिल्लाको हावापानी मुख्य रूपमा यस क्षेत्रको उचाइअनुसार फरक-फरक पाइन्छ। समग्रमा, यहाँ उष्ण, समशीतोष्ण, तथा शीतोष्ण हावापानी पाइन्छ, जसले यहाँको कृषि उत्पादन, वनस्पति, र जनजीवनमा महत्त्वपूर्ण प्रभाव पार्दछ।
यो क्षेत्र समुद्री सतहदेखि कम उचाइमा अवस्थित भएकाले यहाँ उष्ण हावापानी पाइन्छ। गर्मी महिनामा तापक्रम १५°C देखि ३०°C सम्म पुग्न सक्छ। यस क्षेत्रमा मनसुनको समयमा पर्याप्त वर्षा हुने भएकाले खेतीपातीका लागि उपयुक्त मानिन्छ।
मध्यपहाडी क्षेत्रमा समशीतोष्ण हावापानी पाइन्छ। यहाँको तापक्रम वर्षभरि ५°C देखि २५°C को बीचमा रहन्छ, जसले गर्दा यहाँको मौसम मध्यम रूपमा न त धेरै तातो न त धेरै चिसो हुन्छ। यो क्षेत्र कृषि, पशुपालन, तथा फलफूल खेतीका लागि निकै अनुकूल मानिन्छ।
यो क्षेत्र तुलनात्मक रूपमा बढी उचाइमा अवस्थित भएकाले यहाँ चिसो हावापानी पाइन्छ। जाडो महिनामा तापक्रम ०°C भन्दा तल झर्न सक्छ, जसका कारण यहाँ हिउँ पर्ने सम्भावना पनि रहन्छ। अत्यधिक चिसो मौसमले गर्दा खेती गर्न कठिन भए तापनि यहाँ पशुपालन तथा याकपालन गरिन्छ।
ओखलढुङ्गा जिल्लामा औसत वार्षिक वर्षा १,५०० देखि २,५०० मिलिमिटर को बीचमा हुन्छ। यहाँ मनसुनको मुख्य अवधि जुनदेखि सेप्टेम्बरसम्म रहन्छ, जसमा अधिकांश वर्षा हुन्छ। अत्यधिक वर्षाका कारण उच्च पहाडी तथा मध्यपहाडी क्षेत्रमा भूक्षय (माटोको कटान) र बाढीपहिरोको जोखिम रहन्छ।
ओखलढुङ्गा जिल्लाको भौगोलिक बनावट विविध छ, जसअनुसार यहाँ भू-उपयोगका विभिन्न स्वरूपहरू पाइन्छन्।
ओखलढुङ्गा जिल्लाको करिब ३५% भूभाग कृषिका लागि प्रयोग गरिन्छ। यहाँको उर्वर भूमि विभिन्न बाली उत्पादनका लागि उपयुक्त मानिन्छ। मुख्यतः मकै, कोदो, आलु, गहुँ, फापर, तरकारी, तथा फलफूल खेती गरिन्छ। मोलुङ, सुनकोशी, लिखु जस्ता फाँटहरू अत्यधिक उर्वर मानिन्छन्, जहाँ मुख्य रूपमा धान तथा अन्य अन्नबाली लगाइन्छ।
ओखलढुङ्गा जिल्लाको करिब ४५% भूभाग वन क्षेत्रले ओगटेको छ। यहाँ सल्लो, बाँस, कटुस, चिलाउने, गुराँस, साल, खयर जस्ता विभिन्न वनस्पति पाइन्छन्। यहाँका वनहरू जैविक विविधताले भरिपूर्ण छन् र स्थानीय समुदायका लागि उपयोगी छन्। अधिकांश वनहरू सामुदायिक वनका रूपमा व्यवस्थित छन्, जसले स्थानीय बासिन्दालाई दाउरा, जडीबुटी, तथा अन्य वन पैदावार प्रदान गर्छ।
ओखलढुङ्गा जिल्लाको करिब १०% भूभाग पशुहरू चराउनका लागि प्रयोग गरिन्छ। गाई, भैंसी, भेडा, तथा बाख्राको चरनका लागि पर्याप्त चारण क्षेत्र छन्। उच्च पहाडी भेगहरूमा विशेष गरी याक तथा भेडापालन गरिन्छ, जसले यहाँको ग्रामीण अर्थतन्त्रलाई सहयोग पु¥याउँछ।
करिब ५% भूभाग घर, बजार, तथा अन्य संरचनाहरूका लागि प्रयोग गरिएको छ। जिल्लाको प्रमुख बस्तीहरूमा सिद्धिचरण नगरपालिका, मानेभञ्ज्याङ, खिजीदेम्बा आदि स्थानहरू पर्दछन्। पछिल्लो समय शहरीकरणको प्रभाव बढ्दै गएको छ, जसका कारण बस्तीहरू विस्तार हुँदै गएका छन्।
करिब ५% भूभाग खोलानाला, ताल, र नदीहरूले ओगटेको छ। ओखलढुङ्गामा प्रमुख नदीहरू सुनकोशी, लिखु, र दूधकोशी हुन्, जुन यहाँका जनजीवन तथा कृषि प्रणालीमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्। यी नदीहरू जलविद्युत् उत्पादनका लागि पनि निकै उपयोगी मानिन्छन्, जसका कारण यहाँ जलविद्युत् आयोजनाको सम्भावना उच्च रहेको छ।
ओखलढुङ्गा जिल्ला नेपालको प्रदेश नं. १ अन्तर्गत पर्ने एक समृद्ध पर्यटकीय गन्तव्य हो, जसले धार्मिक, सांस्कृतिक, प्राकृतिक, र साहसिक पर्यटनका विविध पक्ष समेट्छ। यहाँका मनोरम पहाडी दृश्य, ऐतिहासिक गढीहरू, प्राचीन मठ-मन्दिरहरू, प्राकृतिक गुफाहरू, नदी-तालहरू, र जैविक विविधता पर्यटकहरूलाई लोभ्याउने प्रमुख कारणहरू हुन्।
धार्मिक तथा सांस्कृतिक सम्पदाले भरिपूर्ण ओखलढुङ्गा जिल्लाले विभिन्न सम्प्रदायका मानिसहरूलाई आकर्षित गर्ने क्षमता राख्छ। यहाँका प्राचीन मन्दिर, गुफा, गढीहरू, र संस्कृतिक केन्द्रहरूले धार्मिक पर्यटकहरूको विशेष चासो बढाउने गरेका छन्।
ओखलढुङ्गा सदरमुकाम नजिकै अवस्थित गुप्तेश्वर महादेव गुफा हिन्दू धर्मावलम्बीहरूको प्रमुख आस्थाको केन्द्र हो। भगवान शिवको उपासनाका लागि प्रसिद्ध यो गुफा धार्मिक रूपमा मात्र नभई प्राकृतिक रूपमा पनि महत्वपूर्ण छ। यस गुफाभित्र प्राकृतिक रूपमा बनेका शिवलिंगहरू छन्, जसले यस स्थललाई अझ विशेष बनाएको छ। शिवरात्रि तथा अन्य धार्मिक पर्वहरूमा यहाँ दर्शनार्थीहरूको भीड लाग्ने गर्छ।
सिद्धिचरण नगरपालिकामा अवस्थित राम मन्दिर हिन्दू धर्मावलम्बीहरूको आस्थाको केन्द्र हो। धार्मिक पर्यटकहरूका लागि यो मन्दिर विशेष महत्वको मानिन्छ। राम, सीता, लक्ष्मण, र हनुमानका मूर्तिहरू रहेको यो मन्दिरमा प्रत्येक वर्ष रामनवमीको अवसरमा विशेष पूजाआजा र भव्य मेला आयोजना गरिन्छ।
तुवाचुङ गढी ऐतिहासिक रूपमा किराँत सभ्यतासँग सम्बन्धित छ। किराँत राजाहरूको शासनकालको प्रमाण रहेको यस गढीमा ऐतिहासिक उत्खनन गर्न सके किराँत संस्कृतिको गहिरो अध्ययन गर्न सकिन्छ। किराँती परम्परा अनुसार यो क्षेत्र विशेष रूपमा पूजनीय मानिन्छ।
हाटपाटी गढी प्राचीन समयमा बनाइएको एक ऐतिहासिक गढी हो, जुन ओखलढुङ्गाको सांस्कृतिक सम्पदामध्ये एक महत्वपूर्ण हिस्सा हो। यो गढीले पुराना समयमा भएको सुरक्षा व्यवस्थालाई दर्शाउँछ।
प्राकृतिक पर्यटन
ओखलढुङ्गा जिल्ला प्राकृतिक सुन्दरताले भरिपूर्ण छ। यहाँका नदी, डाँडा, गुफा, तालहरू तथा जैविक विविधताले भरिएको हरियाली क्षेत्रहरूले पर्यटकहरूलाई प्राकृतिक आनन्द प्रदान गर्छन्।
प्राकृतिक रूपमा निर्माण भएको पाताले भ्यूरा गुफा ओखलढुङ्गाको एक प्रमुख पर्यटकीय स्थल हो। साहसिक पर्यटकहरूका लागि विशेष रूपमा आकर्षणको केन्द्र बनेको यो गुफा भित्रका भित्ताहरूमा विभिन्न आकृतिहरू देख्न सकिन्छ। गुफाको गहिराइमा छिर्दै जाँदा साँघुरा बाटाहरू तथा ढुंगे संरचनाहरूले रहस्यमय अनुभव गराउँछ।
सुनकोशी र दूधकोशी नदीहरू ओखलढुङ्गाको प्रमुख जलस्रोत हुन्, जसले जलयात्रा (र्याफ्टिङ) तथा माछा मार्ने गतिविधिका लागि उपयुक्त वातावरण प्रदान गर्छन्। साहसिक खेलहरू रुचाउने पर्यटकहरूका लागि यी नदीहरू उत्कृष्ट गन्तव्य हुन सक्छन्।
सिद्धडाँडा ओखलढुङ्गाको सबैभन्दा राम्रो दृश्य अवलोकन गर्न सकिने ठाउँमध्ये एक हो। सूर्योदय र सूर्यास्तको अनुपम दृश्यावलोकन गर्न पर्यटकहरू यहाँ आउँछन्। हरियाली जंगलले ढाकेको यस क्षेत्रबाट हिमालय पर्वत श्रृंखलाको मनोरम दृश्य देख्न सकिन्छ।
चम्पादेवी डाँडाबाट सगरमाथा, ल्होत्से, नुप्त्से लगायतका हिमालहरूको दृश्यावलोकन गर्न सकिन्छ। पदयात्रा गर्न चाहनेहरूका लागि यो एक उत्कृष्ट गन्तव्य हो।
साहसिक पर्यटन
ओखलढुङ्गा साहसिक गतिविधिहरूका लागि पनि उत्कृष्ट गन्तव्य हो। यहाँ ट्रेकिङ, रक क्लाइम्बिङ, प्याराग्लाइडिङ, र अन्य साहसिक खेलहरू गर्न सकिन्छ।
ओखलढुङ्गामा विभिन्न ट्रेकिङ मार्गहरू रहेका छन्। पदयात्रीहरूका लागि तुवाचुङ गढी पदमार्ग, सिद्धडाँडा ट्रेक, खिजीदेम्बा ट्रेक आदिले उत्कृष्ट अनुभव प्रदान गर्छन्। यी मार्गहरू प्राकृतिक सुन्दरताले भरिपूर्ण छन् र पदयात्रा गर्नेहरूलाई रमाइलो अनुभव दिलाउँछन्।
जिल्लाका विभिन्न पहाडी क्षेत्रहरूमा चट्टानी भूभाग भएकोले रक क्लाइम्बिङका लागि उपयुक्त स्थानहरू छन्। साहसिक खेल मन पराउने पर्यटकहरूका लागि यो उत्कृष्ट गन्तव्य हुन सक्छ।
सिद्धिचरण क्षेत्रमा प्याराग्लाइडिङ गर्ने सम्भावना रहेको छ। यदि यहाँ प्याराग्लाइडिङ सञ्चालन गर्न सकियो भने आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटकहरू आकर्षित हुनेछन्।
ओखलढुङ्गा जिल्लामा पर्यटन पूर्वाधारको विकास आवश्यक छ। हालसम्म पर्याप्त होटल, होमस्टे, यातायात सुविधा, तथा प्रचार-प्रसारको अभाव रहेको देखिन्छ।
ओखलढुङ्गा जिल्ला धार्मिक विविधताले भरिपूर्ण क्षेत्र हो। यहाँ विभिन्न हिन्दू मन्दिर, बौद्ध गुम्बा, ऐतिहासिक गढीहरू, तथा पवित्र स्थलहरू रहेका छन्। यी स्थानहरू धार्मिक, सांस्कृतिक, ऐतिहासिक तथा पर्यटकीय महत्वका छन्। जिल्लामा रहेका विभिन्न धार्मिक स्थलहरूको विस्तृत जानकारी निम्नानुसार छ:
ककनी (श्री चम्पादेवी) मन्दिर – विलन्दू गा.वि.स., वडा नं. ९
कोटकी कालिकादेवी मन्दिर – चिसङ्खु गढी
तीनकन्या देवी मन्दिर – मोली
पोखरा देवी मन्दिर – पोखरे गा.वि.स., वडा नं. १
सपनावती देवी मन्दिर – बर्नालू गा.वि.स., वडा नं. ९
जाल्पादेवी मन्दिर – ओखलढुङ्गा बजार
कुन्तादेवी मन्दिर – खोदम्पा
रक्तमाला देवी, पुनादेवी, सेतिदेवी, सोह्र बहिनी जंगली थान, सिंहदेवी थान – कुवापानी
गुप्तेश्वर महादेव गुफा – ओखलढुङ्गा बजार
छरछरे झरना महादेव मन्दिर – रावादोलु
नर्मदेश्वर महादेव मन्दिर
जलजलेश्वर महादेव मन्दिर – कुन्तादेवी गाविस
भैरवस्थान मन्दिर – दियाले गा.वि.स.
सिंहदेवी मन्दिर – कुइभीर गा.वि.स., वडा नं. ५
महादेवस्थान – कुइभीरको ठूलीवंशी
सरस्वतीस्थान – ओखलढुङ्गा बजार
वटुक भैरव मन्दिर – ओखलढुङ्गा बजार
गणेश मन्दिर – ओखलढुङ्गा बजार
किल्खोर्दिंग गुम्बा – भुसिंगा
शेर्पिनीले मुतेको ढुंगा – खिजिकाती
तुवाचुङ गढी
हाटपाटी गढी
ओखलढुङ्गा जिल्ला नेपालको मध्यम पहाडी क्षेत्रमा अवस्थित एक ऐतिहासिक, सांस्कृतिक, तथा प्राकृतिक रूपमा महत्वपूर्ण जिल्ला हो। यहाँका बासिन्दाहरूको जीवनस्तर सुधार गर्न शिक्षा र स्वास्थ्य सेवाहरूको महत्वपूर्ण भूमिका रहेको छ। पछिल्लो समय यी दुवै क्षेत्रमा क्रमशः विकास हुँदै गए पनि अझै धेरै सुधार आवश्यक छ।
ओखलढुङ्गा जिल्लामा सरकारी तथा निजी गरी विभिन्न माध्यमिक विद्यालयहरू रहेका छन्। जिल्लाका दुर्गम क्षेत्रहरूमा शिक्षा पुर्याउने उद्देश्यले प्राथमिक विद्यालयहरू स्थापना गरिएका छन्। यहाँका विद्यालयहरू निम्न वर्गीकरणमा विभाजित छन्:
जिल्लाभरि थुप्रै विद्यालयहरू सञ्चालनमा रहेका छन्, जसले स्थानीय विद्यार्थीहरूलाई शिक्षा प्रदान गरिरहेका छन्। तीमध्ये प्रमुख विद्यालयहरू निम्नानुसार छन्:
यी विद्यालयहरूबाट स्थानीय विद्यार्थीहरूले आधारभूत तथा माध्यमिक शिक्षा प्राप्त गर्न सक्छन्, जसले उनीहरूको भविष्यलाई उज्ज्वल बनाउन सहयोग पुर्याउँछ।
जिल्लामा विद्यालय तहको शिक्षा मात्र नभई उच्च शिक्षाका लागि पनि केही संस्थाहरू उपलब्ध छन्।
ओखलढुङ्गा जिल्लाको शिक्षा क्षेत्रमा केही महत्वपूर्ण चुनौतीहरू रहेका छन्, जसले विद्यार्थीहरूको शैक्षिक प्रगति प्रभावित बनाइरहेको छ।
स्वास्थ्य सेवा स्थानीय नागरिकको जीवनस्तर सुधार गर्ने प्रमुख आधार हो। ओखलढुङ्गा जिल्लामा विभिन्न अस्पताल र स्वास्थ्य चौकीहरू सञ्चालनमा छन्।
विशेषज्ञ चिकित्सकको अभाव – जिल्ला अस्पतालमा विशेषज्ञ चिकित्सकहरूको दरबन्दी कम रहेकोले जटिल उपचार सेवाहरू प्रभावकारी रूपमा सञ्चालन गर्न सकिएको छैन।
स्वास्थ्य पूर्वाधारको कमी – अत्याधुनिक उपकरणहरू उपलब्ध नभएका कारण रोग पहिचान र उपचारमा कठिनाइ भएको छ।
सुदूर क्षेत्रका स्वास्थ्य सेवाको अभाव – गाउँ तथा टाढा टाढाका बस्तीहरूमा पर्याप्त स्वास्थ्य सेवा छैन, जसले स्थानीय बासिन्दाहरूलाई समयमै उपचार प्राप्त गर्न कठिन बनाइरहेको छ।
सडक तथा यातायात समस्याका कारण उपचारमा कठिनाइ – दुर्गम स्थानहरूबाट बिरामीलाई सहज रूपमा अस्पतालसम्म ल्याउन कठिन छ, जसले आपतकालीन अवस्थामा ज्यान जोखिममा पार्न सक्छ।
स्वास्थ्य सेवामा सुधार ल्याउन निम्न उपायहरू अवलम्बन गर्न सकिन्छ:
ओखलढुङ्गा जिल्ला जलसम्पदाले धनी रहेको जिल्ला हो। यहाँका विभिन्न नदी, खोला, तथा साना जलधाराहरू स्थानीय बासिन्दाहरूको कृषि, सिँचाइ, विद्युत उत्पादन, र पर्यावरणीय सन्तुलनका लागि महत्वपूर्ण छन्। यस जिल्लामा बग्ने नदीहरू नेपालका ठूला नदी प्रणालीहरूसँग सम्बन्धित छन्, जसले विभिन्न माध्यमबाट आर्थिक, सामाजिक, र प्राकृतिक सन्तुलन कायम राख्न मद्दत गर्छन्।
दूधकोशी नेपालकै प्रसिद्ध नदीहरूमध्ये एक हो, जसको उद्गमस्थान सगरमाथा क्षेत्रको हिमतालहरू हुन्। यो नदी ओखलढुङ्गा जिल्लाको प्रमुख जलस्रोतहरूमध्ये एक हो। यस नदीलाई जलविद्युत उत्पादनका लागि महत्वपूर्ण मानिन्छ, साथै यसले स्थानीय किसानहरूलाई सिँचाइका लागि भरपर्दो स्रोत प्रदान गर्छ।
सुनकोशी नदी नेपालकै मुख्य नदीहरूमध्ये एक हो, जुन ओखलढुङ्गाको दक्षिण-पश्चिम भाग भएर बग्छ। सुनकोशीलाई नेपालकै जलविद्युत उत्पादनको सम्भावनायुक्त नदीका रूपमा लिइन्छ। यसको वहाव तीव्र भएकोले जलयात्रा (र्याफ्टिङ) को सम्भावना पनि रहन्छ।
लिखु नदी ओखलढुङ्गाको पश्चिमी क्षेत्र हुँदै बग्ने महत्त्वपूर्ण नदी हो। यो नदी पनि सिँचाइ तथा जलविद्युत उत्पादनका लागि उपयोगी मानिन्छ।
बुकु खोला स्थानीय बासिन्दाहरूका लागि खानेपानी, सिँचाइ तथा माछापालनका लागि महत्त्वपूर्ण जलस्रोत हो।
भुसुने खोला पहाडी क्षेत्र भएर बग्ने सानो खोला हो, जसले स्थानीय बस्तीहरूलाई पानीको सुविधा प्रदान गर्छ।
पेलु खोला जलस्रोतका रूपमा महत्वपूर्ण भए पनि यसको उपयोगिता मुख्य रूपमा सिँचाइ तथा साना जलविद्युत योजनामा सीमित छ।
चोकती खोला सिँचाइ तथा साना जलविद्युत उत्पादनका लागि प्रयोग हुने खोला हो, जसले स्थानीय किसानहरूलाई ठूलो राहत पुर्याएको छ।
साल्पुखोला ओखलढुङ्गाको महत्त्वपूर्ण खोलामध्ये एक हो। यसले सिँचाइमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्नुका साथै जलविद्युत उत्पादनमा पनि उपयोगी मानिन्छ।
मोलुङ खोला ओखलढुङ्गाको प्रमुख खोलामध्ये एक हो। यस खोलाको पानी पिउने, सिँचाइ गर्ने तथा जलविद्युत उत्पादनका लागि उपयोग गरिन्छ।
ठोटने खोला पनि स्थानीय बस्तीहरूका लागि जीवन्त जलस्रोत हो।
सिस्ने खोला सिँचाइ, माछापालन तथा दैनिक उपभोगका लागि प्रयोग गरिन्छ।
सेर्ना खोला पहाडी भूभागबाट बग्ने खोला हो, जसले स्थानीय स्तरमा जलस्रोतको रूपमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।
बाङ्गे खोला पानीको स्रोतका रूपमा महत्त्वपूर्ण छ, जसले विभिन्न गाउँहरूलाई पानी आपूर्ति गर्छ।
खानी खोला खासगरी खनिज पदार्थ पाइने सम्भावनाका कारण चर्चित छ।
ढाँड खोला स्थानीय सिँचाइ तथा जलविद्युत योजनामा उपयोग गरिन्छ।
पङ्खु खोला क्षेत्रीय कृषि उत्पादनमा सिँचाइ सहयोग पुर्याउने खोला हो।
लिपे खोलाको पानी ग्रामीण क्षेत्रमा पिउने पानीको स्रोतका रूपमा प्रयोग गरिन्छ।
डुँडेखोला स्थानीय जनजीवनका लागि अत्यन्त महत्वपूर्ण खोला हो।
जुंगे खोला ओखलढुङ्गाको महत्वपूर्ण खोलामध्ये एक हो, जसले सिँचाइ तथा पिउने पानीको सुविधा प्रदान गर्छ।
चोक्टीमङ्गला खोला कृषि सिँचाइ तथा खानेपानी आपूर्तिका लागि महत्वपूर्ण स्रोत हो।
अँधेरी खोला जंगल तथा पहाडी क्षेत्रमा बग्ने खोला हो, जसको पानी स्थानीय उपभोगका लागि प्रयोग गरिन्छ।
पाताले खोला विभिन्न ठाउँमा बग्दै जाँदा साना–साना झरनाहरू बनाउने खोला हो।
सेप्ली खोलाको पानी सिँचाइ तथा माछापालनका लागि उपयोगी छ।
खार्ते खोला कृषकहरूका लागि अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण खोला हो।
झगरपुर खोला स्थानीय रूपमा सिंचाइ, माछापालन तथा पर्यटन प्रवर्द्धनका लागि उपयोग गरिन्छ।
कुवापानी खोला ओखलढुङ्गाको ग्रामीण क्षेत्रमा खानेपानीको मुख्य स्रोत हो।
शेरा खोला साना खोलाहरूमध्ये एक हो, जसको पानी स्थानीय बस्तीका लागि उपयोगी छ।
सिल्खु खोला पनि कृषि र घरायसी प्रयोजनका लागि प्रयोग गरिन्छ।
पहेले खोला ग्रामीण बस्तीमा पानी आपूर्तिका लागि महत्वपूर्ण मानिन्छ।
ओखलढुङ्गा जिल्ला नेपालको प्रदेश नं. १ अन्तर्गत पर्ने पहाडी जिल्ला हो। यहाँका बासिन्दाहरू मुख्यतः कृषि, पशुपालन, व्यापार, पर्यटन, तथा प्रवास रोजगारीमा निर्भर रहेका छन्। जिल्लाको भौगोलिक बनावट, जलवायु, र जनसंख्याको आधारमा विभिन्न प्रकारका आर्थिक गतिविधिहरू सञ्चालन भइरहेका छन्।
ओखलढुङ्गा जिल्लाका अधिकांश मानिसहरू कृषि पेशामा संलग्न छन्। जिल्लाको उर्वर भूमि, खोला-नदीहरूले सिंचित फाँटहरू, र समशीतोष्ण जलवायुका कारण विभिन्न प्रकारका खाद्य तथा नगदेबालीहरू उत्पादन गरिन्छन्।
मुख्य खाद्यबालीहरूमध्ये धान विशेष गरी तल्लो भेगमा उत्पादन गरिन्छ। मकै पहाडी क्षेत्रमा मुख्य खाद्यबालीका रूपमा खेती गरिन्छ। उच्च पहाडी भेगमा कोदो र फापरको राम्रो उत्पादन हुने गर्छ भने समशीतोष्ण क्षेत्रमा गहुँ खेती गरिन्छ।
त्यस्तै, ओखलढुङ्गामा विभिन्न नगदेबालीहरूको व्यावसायिक खेतीसमेत गरिन्छ। अलैंची निर्यातमुखी व्यापारका लागि महत्वपूर्ण बाली हो। अदुवा आर्थिक रूपमा आकर्षक भएकाले किसानहरू यसको व्यावसायिक खेतीमा संलग्न छन्। फलफूल व्यवसायको सम्भावना पनि राम्रो भएकाले यहाँ अंगुर, अम्बा, आरु, सुन्तला, कागती, र केराको खेती फस्टाउँदै गएको छ।
ओखलढुङ्गामा पशुपालन परम्परागत रूपमा चलिआएको व्यवसाय हो। यहाँ गाई र भैंसी पालन मुख्यत: दूध उत्पादनका लागि गरिन्छ। बाख्रापालन मासुका लागि निकै लोकप्रिय व्यवसाय हो। कुखुरापालन अण्डा तथा मासु उत्पादनका लागि गरिन्छ, जुन पछिल्लो समय व्यावसायिक रूपमा विस्तार हुँदै गएको छ।
मौरीपालन पनि यहाँका किसानहरूका लागि आम्दानीको राम्रो स्रोत बनेको छ। स्थानीय रूपमा उत्पादित दूधबाट घिउ, दही, छुर्पी आदि उत्पादन गरिन्छ, जसले जिल्लाको दुग्ध व्यवसायलाई प्रवर्द्धन गरेको छ।
ओखलढुङ्गामा व्यापार व्यवसाय विस्तार भइरहेको छ। यहाँका प्रमुख व्यापारिक केन्द्रहरूमा दैनिक उपभोग्य सामग्री, लत्ताकपडा, निर्माण सामग्री, इलेक्ट्रोनिक्स उपकरण, तथा कृषि उत्पादनहरूको कारोबार गरिन्छ।
ओखलढुङ्गा बजार, मानेभन्ज्याङ बजार, रुम्जाटार बजार, लिखु बजार, तथा मुलखर्क बजार प्रमुख व्यापारिक केन्द्रहरू हुन्। यी बजारहरूबाट जिल्लाभरका बासिन्दाहरूले आवश्यक सामग्रीहरू खरिद तथा बिक्री गर्छन्।
ओखलढुङ्गा जिल्लामा धार्मिक तथा प्राकृतिक स्थलहरू भएका कारण पर्यटन व्यवसायको राम्रो सम्भावना छ। थोलुङ गुफा धार्मिक तथा ऐतिहासिक दृष्टिले महत्वपूर्ण स्थल हो। खिजी थुम्का प्राकृतिक सौन्दर्यले भरिपूर्ण क्षेत्र हो, जहाँ पर्यटकहरू रमाउने गर्छन्।
पाइक हिल हिमाली दृश्यावलोकनका लागि प्रसिद्ध छ भने सिद्धथान धार्मिक पर्यटनका लागि परिचित स्थान हो। यी पर्यटकीय स्थलहरूमा पर्यटकहरू आकर्षित गर्न होमस्टे, होटल, तथा टुर गाइड सेवा विस्तार हुँदै गएको छ।
ओखलढुङ्गामा विभिन्न साना तथा ठूला जलविद्युत् आयोजनाहरू सञ्चालनमा छन्। जिल्लामा बग्ने विभिन्न नदीहरूबाट जलविद्युत् आयोजना निर्माण गरी गाउँगाउँमा बिजुली आपूर्ति भइरहेको छ।
खानीखोला जलविद्युत आयोजना, मोलुङ खोला जलविद्युत आयोजना, र सुनकोशी जलविद्युत आयोजना (भाग रूपमा प्रभावित) प्रमुख जलविद्युत् परियोजनाहरू हुन्, जसले ओखलढुङ्गालाई ऊर्जाको क्षेत्रमा आत्मनिर्भर बनाउन सहयोग पुऱ्याएका छन्।
ओखलढुङ्गाका धेरै युवाहरू रोजगारीका लागि विदेश गएका छन्। खाडी मुलुक, मलेसिया, कोरिया, जापान, तथा युरोपका विभिन्न देशहरूमा ओखलढुङ्गाका युवाहरू कार्यरत छन्।
विदेशबाट पठाइने रेमिटेन्सले यहाँको स्थानीय अर्थतन्त्रमा ठूलो योगदान पुर्याएको छ। प्रवासबाट आएको रकमले घर निर्माण, व्यापार, र अन्य व्यवसायहरूमा लगानी हुन थालेको छ।
ओखलढुङ्गामा परम्परागत तथा आधुनिक हस्तकला व्यवसायहरू सञ्चालनमा छन्। महिलाहरूले हस्तनिर्मित ढाका कपडा उत्पादन गर्छन्, जसको माग स्थानीय तथा राष्ट्रिय बजारमा राम्रो रहेको छ।
डोका, नाम्लो, धुपी, तथा बाँसका सामग्रीहरूको उत्पादन घरेलु उद्योगका रूपमा भइरहेको छ। त्यस्तै, छालाबाट जुत्ता, पेटी, झोला उत्पादन गर्ने साना उद्यमहरू पनि बढ्दै गएका छन्।
सडक, पुल, सरकारी भवन, तथा व्यक्तिगत घरहरूको निर्माण व्यवसाय यहाँ फस्टाउँदै गएको छ। निर्माण क्षेत्रमा संलग्न मिस्त्री, इँटा तथा ढुंगा व्यवसायी, ठेकेदारहरूका लागि यो प्रमुख व्यवसाय बनेको छ।
ओखलढुङ्गाको तल्लो भेगमा बग्ने खोलानालामा माछापालन गरिन्छ। पछिल्लो समय व्यावसायिक रूपमा माछापालन विस्तार भइरहेको छ।
स्थानीय बजारमा ताजा माछाको माग बढ्दै गएकाले यहाँको मत्स्य व्यवसाय पनि विस्तार हुने क्रममा रहेको छ।
ओखलढुङ्गा जिल्ला भौगोलिक रूपमा पहाडी क्षेत्र भए तापनि यहाँका केही स्थानहरू व्यापारिक दृष्टिले अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छन्। यी व्यापारिक केन्द्रहरू स्थानीय उत्पादनको किनबेच, उपभोग्य वस्तुको आपूर्ति तथा आर्थिक कारोबारका लागि प्रमुख स्थलका रूपमा रहेका छन्। स्थानीय किसान, व्यवसायी तथा उपभोक्ताहरूका लागि यी बजारहरूले जीवनयापनलाई सहज बनाउनुका साथै जिल्लाको आर्थिक गतिविधिलाई समेत प्रवाहित गर्ने काम गर्छन्।
ओखलढुङ्गा बजार यस जिल्लाको सदरमुकाम भएकाले व्यापारिक गतिविधिहरू अत्यधिक हुने गर्छन्। विभिन्न गाउँबाट उत्पादित कृषि उपज, नगदेबाली तथा अन्य सामानहरू यही बजारमा बिक्री वितरण गरिन्छ।
यस बजारमा हप्ताको दुई दिन बुधबार र शनिबार विशेष रूपमा बजार लाग्ने गर्छ। व्यापारिक हिसाबले शनिबार लाग्ने बजार अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण मानिन्छ किनभने यस दिन स्थानीय किसान, व्यापारी तथा उपभोक्ताहरूको घुइँचो लाग्ने गर्छ। बुधबारको बजार तुलनात्मक रूपमा सानो भए तापनि दैनिक उपभोग्य वस्तु तथा कृषि उत्पादनहरूको किनबेच निरन्तर भइरहन्छ।
यस बजारमा बिक्री वितरण हुने मुख्य सामानहरू खाद्यान्न, फलफूल, तरकारी, लत्ताकपडा, निर्माण सामग्री, हस्तकलाका सामान तथा इलेक्ट्रोनिक्स सामग्री हुन्। यी वस्तुहरूको व्यापारले स्थानीय उत्पादनलाई प्रोत्साहन गर्नुका साथै उपभोक्ताहरूलाई आवश्यक वस्तु सहज रूपमा उपलब्ध गराउँछ।
केत्तुके बजार व्यापारिक रूपमा महत्त्वपूर्ण स्थानहरूमध्ये एक हो। यहाँ विशेष गरी कृषि उत्पादन, दैनिक उपभोग्य सामग्री तथा पशुपालनसँग सम्बन्धित व्यापार हुने गर्छ।
यस बजारमा हरेक मंगलबार साप्ताहिक रूपमा बजार लाग्ने गर्दछ। स्थानीय किसानहरूले उत्पादन गरेका तरकारी, अन्नबाली तथा अन्य खाद्य सामग्री यही बजारमा बिक्री वितरण गर्छन्। पशुपालन व्यवसायका लागि आवश्यक पर्ने सामग्रीहरू जस्तै– पशुको आहारा, औषधिहरू तथा अन्य उपकरणहरू पनि यहाँ पाइन्छ।
रामपुर बजार ओखलढुङ्गाको प्रमुख व्यापारिक केन्द्रहरूमध्ये एक हो। यहाँ व्यापारिक गतिविधिहरू निकै सक्रिय छन्, जसले स्थानीय किसान, व्यापारी तथा व्यवसायीहरूलाई प्रत्यक्ष रूपमा लाभ पुर्याउँछ।
यस बजारमा स्थानीय व्यवसायीहरूले अन्य जिल्लाहरूसँग सामान आयात तथा निर्यात गर्ने गर्छन्। व्यापारिक गतिविधि बाहेक यहाँ बैंकिङ सेवा, यातायात सेवा तथा अन्य व्यवसायिक सेवा उपलब्ध रहेको छ।
रामपुर बजारमा बिक्री हुने प्रमुख सामानहरू लत्ताकपडा, किराना सामान, फलफूल, तरकारी, दुग्धजन्य उत्पादनहरू तथा अन्य दैनिक उपभोग्य वस्तुहरू हुन्।
घोराखोरी बजार पनि एक प्रमुख व्यापारिक स्थल हो। यहाँ कृषि उत्पादनका साथै विभिन्न घरायसी सामग्रीहरूको व्यापार हुने गर्छ।
यस बजारमा विशेष गरी स्थानीय स्तरमा उत्पादन भएका वस्तुहरूको किनबेच बढी मात्रामा हुने गर्छ। कृषिजन्य उत्पादनहरू, फलफूल, तरकारी तथा पशुपालनसम्बन्धी सामग्रीहरू यहाँ सजिलै उपलब्ध हुन्छन्।
पलापु बजार पनि स्थानीय व्यापारका लागि महत्त्वपूर्ण केन्द्र हो। यहाँ व्यापारिक गतिविधिहरू हप्तामा नियमित रूपमा भइरहन्छन्।
यस बजारमा बिक्री हुने प्रमुख व्यापारिक वस्तुहरू खाद्यान्न, पशुपालन सामग्री, फलफूल, तरकारी तथा लत्ताकपडा हुन्। किसानहरूले उत्पादन गरेका ताजा तरकारीहरू सोझै बजारमा ल्याई बिक्री गर्ने गर्छन्, जसले उपभोक्ताहरूलाई ताजा तथा गुणस्तरीय उत्पादन उपलब्ध गराउने काम गर्छ।
रानीवन बजार पनि ओखलढुङ्गाको एक महत्त्वपूर्ण व्यापारिक केन्द्र हो। यहाँ विभिन्न स्थानीय उत्पादनहरू तथा अन्य उपभोग्य वस्तुहरूको कारोबार हुने गर्छ।
यस बजारमा खाद्यान्न, तरकारी, फलफूल, लत्ताकपडा तथा घरायसी सामग्रीहरू सहज रूपमा पाइन्छ। यहाँ व्यापार गर्ने स्थानीय व्यापारी तथा किसानहरूले आफ्ना उत्पादन बेच्नका लागि यो बजारलाई महत्त्वपूर्ण स्थलका रूपमा लिने गरेका छन्।
कोशाहाट बजार पनि ओखलढुङ्गाको प्रमुख व्यापारिक केन्द्रहरूमध्ये एक हो।
यस बजारमा मुख्य रूपमा स्थानीय उपभोग्य सामानहरू बिक्री हुने गर्छन्। खाद्यान्न, तरकारी, लत्ताकपडा तथा अन्य दैनिक उपभोग्य वस्तुहरू यहाँ पाइन्छ। स्थानीय उत्पादन तथा उपभोक्ताका आवश्यकताहरू पूर्ति गर्ने हिसाबले यो बजारले ठूलो महत्त्व राख्छ।
खिजीफलाटे बजारमा विशेष गरी कृषि उत्पादनहरू तथा अन्य दैनिक उपभोग्य सामानहरू बिक्री वितरण गरिन्छ।
यस बजारमा स्थानीय किसानहरूले उत्पादन गरेका अन्नबाली, तरकारी, फलफूल तथा अन्य सामग्रीहरूको किनबेच हुने गर्छ। यसले किसानहरूलाई उचित मूल्यमा आफ्नो उत्पादन बिक्री गर्न मद्दत गर्नुका साथै उपभोक्ताहरूलाई ताजा उत्पादन उपलब्ध गराउने काम गर्छ।
मानेभन्ज्याङ बजार व्यापारिक हिसाबले अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण बजार हो।
यस बजारमा हरेक बिहीबार साप्ताहिक रूपमा बजार लाग्ने गर्दछ। यस बजारमा प्रमुख रूपमा कृषि उत्पादनहरू, पशुपालन सामग्रीहरू तथा दैनिक उपभोग्य वस्तुहरू बिक्री हुने गर्छन्। स्थानीय व्यापारी तथा किसानहरूले यस बजारलाई आफ्नो उत्पादन बिक्री गर्ने महत्त्वपूर्ण स्थलका रूपमा प्रयोग गर्छन्।
ओखलढुङ्गा जिल्ला नेपालका पहाडी जिल्लाहरू मध्ये एक हो, जहाँ पछिल्ला वर्षहरूमा यातायात व्यवस्था उल्लेखनीय रूपमा सुधार भएको छ। यातायातका विभिन्न माध्यमहरूमध्ये सडक यातायात यहाँको प्रमुख प्रणाली मानिन्छ, जसले जिल्लाका विभिन्न स्थानहरूलाई एकअर्कासँग जोड्ने महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरिरहेको छ। अघिल्लो दशकहरूसँग तुलना गर्दा अहिलेको अवस्था निकै सुधारिएको छ, जसका कारण आवागमन सहज हुन थालेको छ।
ओखलढुङ्गा जिल्लामा सडक यातायात पछिल्ला वर्षहरूमा व्यापक रूपमा विस्तार भएको छ। पहिला मुख्य रूपमा पैदल मार्गमा निर्भर रहनुपर्ने अवस्था थियो, तर अहिले अधिकांश गाउँहरू सडक सञ्जालमा जोडिएका छन्। जिल्लाभित्र निर्माण भएका तथा विस्तार भइसकेका सडकहरूले स्थानीय बासिन्दाहरूलाई दैनिक जीवनयापनमा सहजता प्रदान गरेका छन्। यातायातका लागि प्रयोग गरिने केही प्रमुख मार्गहरू निम्नानुसार रहेका छन्:
यो सडक मार्ग काठमाडौं उपत्यकासँग ओखलढुङ्गालाई जोड्ने मुख्य मार्ग हो। सिन्धुली हुँदै ओखलढुङ्गा पुग्ने यो सडक नेपालको एक प्रमुख राजमार्ग BP राजमार्गसँग समेत जोडिएको छ। यस मार्गको सुधारपछि ओखलढुङ्गाबाट राजधानीसम्मको यात्रा सहज, छिटो र सुरक्षित भएको छ।
सोलुखुम्बु जिल्लासँगको आवागमनलाई सहज बनाउन निर्माण गरिएको यो सडक मार्ग यातायातका लागि निकै महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। विशेष गरी लुक्ला तथा खुम्बु क्षेत्र जाने पर्यटकहरूका लागि यो मार्ग उपयोगी छ। सोलुखुम्बु क्षेत्रमा पर्यटन प्रवर्द्धनमा यसको महत्वपूर्ण भूमिका रहेको छ, किनभने सगरमाथा क्षेत्रमा जाने पर्यटकहरूलाई ओखलढुङ्गाबाट यात्रा गर्न सहज हुनेगरेको छ।
यो सडक मार्ग खिजीफालाटे हुँदै रुम्जाटारसम्म जोडिएको छ, जसले स्थानीय उत्पादनको ढुवानीलाई सहज बनाउन सहयोग गरेको छ। विशेष गरी कृषिजन्य उत्पादनको बजारकरण तथा व्यापारिक गतिविधिहरूलाई प्रवर्द्धन गर्न यस सडक मार्गले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलिरहेको छ। साथै, जिल्लाका विभिन्न भागहरूबाट आउने पर्यटकहरूका लागि पनि यो मार्ग निकै उपयोगी मानिन्छ।
ओखलढुङ्गा जिल्लामा सार्वजनिक यातायात प्रणाली पनि विस्तार भइरहेको छ। यहाँका स्थानीय तथा लामो दूरीका यात्रुहरूका लागि विभिन्न यातायात साधनहरू उपलब्ध छन्।
काठमाडौं, विराटनगर, धरान, हेटौंडा, जनकपुरजस्ता प्रमुख सहरहरूसँग नियमित बस सेवा सञ्चालनमा रहेको छ। बस सेवाको उपलब्धता तथा सुधारले यात्रुहरूलाई लामो दूरीको यात्रा गर्न थप सहजता प्रदान गरेको छ।
छोटो तथा मध्यम दूरीका यात्रुहरूका लागि माइक्रोबस तथा जिप सेवाहरू लोकप्रिय रहेका छन्। ओखलढुङ्गाबाट नजिकका बजारहरू तथा ग्रामीण क्षेत्रहरूमा आवागमनका लागि यात्रुहरूले यस्ता सवारी साधनहरूको प्रयोग गर्ने गरेका छन्।
जिल्लाका सदरमुकाम क्षेत्र तथा प्रमुख बजारहरूमा ट्याक्सी तथा मोटरसाइकल सेवाहरू पनि सञ्चालनमा रहेका छन्। छोटो दूरीमा यात्रा गर्नका लागि यी साधनहरू निकै सुविधाजनक मानिन्छन्।
ओखलढुङ्गा जिल्लामा रुम्जाटार विमानस्थल रहेको छ, जसले हवाई यातायातलाई सहज बनाएको छ।
नेपाल वायुसेवा निगममार्फत काठमाडौं-रुम्जाटार हवाई सेवा उपलब्ध थियो। तर, हाल यो विमानस्थलमा नियमित उडान बन्द भएको छ। हवाई सेवा सञ्चालन भएमा ओखलढुङ्गाबासीलाई राजधानी तथा अन्य स्थानहरूसँग आवागमन गर्न अझै सहज हुनेछ। स्थानीय तथा संघीय तहका विभिन्न निकायहरूले यो विमानस्थल पुनः सञ्चालनमा ल्याउने प्रयास गरिरहेका छन्।
हाल पनि जिल्लाका केही दुर्गम स्थानहरूमा पैदल यातायात नै प्रमुख साधन रहिरहेको छ। पहाडी भौगोलिक संरचना भएका क्षेत्रहरूमा सडक निर्माणको अभाव तथा सीमित यातायात सेवाका कारण पैदल यात्रा गर्नुपर्ने अवस्था रहेको छ। विशेष गरी घोडा, खच्चर तथा पैदल यात्रा यहाँको जनजीवनमा अझै पनि महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्।
यद्यपि ओखलढुङ्गाको यातायात सुधार हुँदै गएको छ, तर केही समस्याहरू अझै कायम छन्।
ओखलढुङ्गा पहाडी जिल्ला भएकाले यहाँ वर्षा तथा पहिरोका कारण सडकहरू अवरुद्ध हुने समस्या देखा पर्छ। बर्खायाममा कतिपय स्थानहरूमा सडक बिग्रिने तथा आवागमन अवरुद्ध हुने गरेको छ।
जिल्लाको शहरी क्षेत्रमा सडक सञ्जाल राम्रो भए पनि, कतिपय ग्रामीण क्षेत्रहरूमा अझै पनि राम्रो सडक सुविधा छैन। दुर्गम गाउँबस्तीहरूमा यातायातको अभावका कारण स्थानीयबासीहरूलाई दैनिक जीवनयापनमा कठिनाइ हुने गरेको छ।
अत्यधिक वर्षाका कारण कतिपय सडकहरू बिग्रने गर्छन्। साथै, समयमै सडकहरूको मर्मत तथा विस्तार नहुँदा यातायातको सहजता प्रभावित हुने गरेको छ।
विभिन्न ठाउँहरूमा सडक विस्तार तथा पक्कीकरणको काम भइरहेको छ। यदि सबै सडकहरू स्तरोन्नति भएमा यातायात अझै सहज हुने निश्चित छ।
यदि रुम्जाटार विमानस्थल पुनः सञ्चालनमा ल्याउन सकियो भने, हवाई यातायातको पहुँच पुनः स्थापित हुने छ। यसले विशेष गरी स्वास्थ्य सेवा, पर्यटन, तथा व्यापारमा सकारात्मक प्रभाव पार्नेछ।
जिल्लाभित्र सार्वजनिक यातायातको सेवा अझ व्यवस्थित बनाउनुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ। नियमित बस तथा माइक्रोबस सेवाहरूको उपलब्धता बढाउन सकेमा यात्रुहरूलाई थप सुविधा प्राप्त हुने छ।
ओखलढुङ्गा नेपालका मध्यपहाडी क्षेत्रमा अवस्थित एक महत्वपूर्ण जिल्ला हो, जसको सामाजिक तथा आर्थिक अवस्था पछिल्ला वर्षहरूमा परिवर्तन हुँदै आएको छ। यहाँको जनजीवन, संस्कृति, शिक्षा, स्वास्थ्य तथा आर्थिक गतिविधिहरूले समग्र जिल्लाको विकासलाई चित्रण गर्छन्।
ओखलढुङ्गा विभिन्न जातजातिहरूको बसोबास रहेको जिल्ला हो। यहाँ मुख्य रूपमा राई, मगर, क्षेत्री, ब्राह्मण, नेवार, तामाङ, दलित लगायतका समुदाय बसोबास गर्छन्। आदिवासी जनजातिहरूको उल्लेख्य उपस्थिति रहेको हुँदा जिल्लामा विविध सांस्कृतिक विशेषताहरू पाइन्छन्। भाषाको सन्दर्भमा नेपाली प्रमुख भाषा भए पनि राई, मगर, तामाङ, नेवार लगायतका समुदायहरूले आफ्ना मातृभाषा बोल्ने गर्छन्। धार्मिक रूपमा हिन्दू धर्म मान्नेहरूको बाहुल्यता भए पनि किराँत, बौद्ध तथा अन्य धार्मिक समुदायहरू पनि रहेका छन्।
शिक्षाको क्षेत्रमा पछिल्लो समय उल्लेखनीय सुधार भएको देखिन्छ। सामुदायिक र निजी विद्यालयहरूको संख्या वृद्धि भएसँगै जिल्लामा शिक्षाको पहुँच बढेको छ। यद्यपि, उच्च शिक्षाका लागि विद्यार्थीहरूलाई अन्य जिल्लामा जानुपर्ने अवस्था कायमै रहेको छ। स्वास्थ्य सेवाका हिसाबले जिल्लामा प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्र, सामुदायिक अस्पताल तथा केही निजी क्लिनिकहरू सञ्चालनमा रहेका छन्। तर, विशेषज्ञ चिकित्सकको अभाव, अत्याधुनिक उपकरणहरूको कमी तथा गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवा प्राप्त गर्न कठिनाइहरू देखिन्छन्।
सांस्कृतिक रूपमा ओखलढुङ्गा विविधतायुक्त जिल्ला हो, जहाँ विभिन्न जातजातिका चाडपर्वहरू धुमधामका साथ मनाइन्छन्। किराँत समुदायका लागि उधौली र उभौली महत्वपूर्ण चाड हुन् भने हिन्दू धर्मावलम्बीहरू दशैं, तिहार, तीज, चैते दशैंजस्ता पर्वहरू उल्लासका साथ मनाउँछन्। साथै, ल्होसार, मागे संक्रान्ति तथा अन्य क्षेत्रीय पर्वहरू पनि यहाँका विशेषता हुन्। परम्परागत बाजागाजा, नाचगान तथा जातीय पहिचान झल्काउने सांस्कृतिक गतिविधिहरू ओखलढुङ्गाको जीवनशैलीको अभिन्न हिस्सा हुन्।
आर्थिक दृष्टिले हेर्दा ओखलढुङ्गाको प्रमुख आधार कृषि रहेको छ। यहाँ मकै, धान, कोदो, गहुँ, आलु, तरकारी तथा फलफूलको उत्पादन मुख्य रूपमा गरिन्छ। पशुपालन पनि ग्रामीण क्षेत्रमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ, जहाँ गाई, भैंसी, बाख्रा, भेडा तथा कुखुरापालन गरिन्छ। कृषि तथा पशुपालन नै अधिकांश स्थानीय बासिन्दाहरूको जीविकोपार्जनको माध्यम भए पनि आधुनिक प्रविधिको अभावका कारण उत्पादन दर अझै सीमित नै रहेको छ।
व्यापार तथा उद्योगको हिसाबले जिल्लामा ठूला औद्योगिक संरचनाहरू खासै विकसित भएका छैनन्। केही साना घरेलु उद्योग, हस्तकला तथा परम्परागत व्यवसायहरू सञ्चालनमा भए पनि औद्योगिक उत्पादनले खासै गति लिन सकेको छैन। स्थानीय बजारहरूमा कृषि उत्पादनको किनमेल हुने भए पनि व्यापारिक केन्द्रको रूपमा जिल्ला पूर्ण रूपमा स्थापित भइसकेको छैन।
ओखलढुङ्गाका धेरै युवा वैदेशिक रोजगारीमा निर्भर छन्। खाडी मुलुकहरू, मलेसिया, दक्षिण कोरिया, जापान तथा अन्य देशहरूमा रोजगारीका लागि जाने प्रवृत्ति उच्च छ। रेमिटेन्सबाट आउने रकमले स्थानीय अर्थतन्त्रमा केही सुधार ल्याएको भए पनि दीर्घकालीन रूपमा आत्मनिर्भर अर्थतन्त्र बनाउन सक्ने परिस्थिति अझै सिर्जना भएको छैन।
जिल्लामा यातायात तथा पूर्वाधार विस्तारको क्रम जारी छ। ओखलढुङ्गा काठमाडौं, विराटनगर, धरानजस्ता प्रमुख व्यापारिक केन्द्रहरूसँग सडकमार्फत जोडिएको छ। यद्यपि, जिल्लाका दुर्गम क्षेत्रमा अझै राम्रो यातायात सुविधा विस्तार हुन सकेको छैन। पक्की सडकहरूको विस्तार भईरहे पनि पर्याप्त पूर्वाधार अभावका कारण यातायात सेवामा अझै केही चुनौतीहरू कायम नै छन्।
ओखलढुङ्गामा धार्मिक तथा प्राकृतिक पर्यटकीय स्थलहरूको राम्रो सम्भावना रहेको छ। पाथीभरा, दूधकोसी क्षेत्र तथा अन्य ऐतिहासिक स्थलहरू पर्यटक आकर्षणका केन्द्र हुन सक्छन्। यद्यपि, उचित प्रवर्द्धन तथा पूर्वाधारको अभावका कारण पर्यटन व्यवसाय अझै राम्रोसँग फस्टाउन सकेको छैन।
ऊर्जाको हिसाबले ओखलढुङ्गामा जलविद्युत् परियोजनाको सम्भावना उच्च रहेको छ। केही साना जलविद्युत् आयोजनाहरू सञ्चालनमा रहेका छन्, जसले स्थानीय रूपमा विद्युत् आपूर्ति गरिरहेका छन्। यदि यस्ता परियोजनाहरूलाई अझ व्यवस्थित तथा आधुनिक बनाउन सकियो भने जिल्लाले ऊर्जा उत्पादनबाट पनि आर्थिक लाभ लिन सक्ने सम्भावना छ।
ओखलढुङ्गाको सामाजिक तथा आर्थिक अवस्था क्रमशः विकासोन्मुख रहेको देखिन्छ। शिक्षा, स्वास्थ्य, यातायात तथा व्यापारका क्षेत्रमा केही सुधार देखिए पनि स्थानीय रोजगारीको अभाव, औद्योगिक विकासको कमी, तथा पूर्वाधारको अपर्याप्तता अझै मुख्य चुनौतीका रूपमा रहेको छ। यदि कृषि, पर्यटन, पूर्वाधार तथा उद्योगका क्षेत्रमा दीर्घकालीन योजनाहरू बनाएर कार्यान्वयन गरियो भने ओखलढुङ्गाको आर्थिक अवस्था थप मजबुत हुन सक्छ।
ज्योतिष विवरण लोड हुँदैछ...
राशिफल लोड हुँदैछ...
वीरगञ्ज । अत्यधिक गर्मीले पठनपाठनमा समस्या भए पनि पर्सा र बाराका स्थानीय तहले तीन दिन विद्यालय बन्द गर्ने भएका छन् । पर्साको पोखरिया नगरपालिका प्रमुख प्रदुमनप्रसाद चौहानले अत्यधिक गर्मीको कारणले जेठ २८ गतेदेखि ३० गतेसम्मका लागि पालिकाभित्रका सामुदायिक र संस्थागत विद्यालयमा गर्मी बिदा दिने निर्णय गरेको जानकारी दिए । “अत्यधिक गर्मीको
