वीरगञ्ज । अत्यधिक गर्मीले पठनपाठनमा समस्या भए पनि पर्सा र बाराका स्थानीय तहले तीन दिन विद्यालय बन्द गर्ने भएका छन् । पर्साको पोखरिया नगरपालिका प्रमुख प्रदुमनप्रसाद चौहानले अत्यधिक गर्मीको कारणले जेठ २८ गतेदेखि ३० गतेसम्मका लागि पालिकाभित्रका सामुदायिक र संस्थागत विद्यालयमा गर्मी बिदा दिने निर्णय गरेको जानकारी दिए । “अत्यधिक गर्मीको
सङ्खुवासभा
सङ्खुवासभा
संखुवासभा नेपालका प्रदेश नं. १ अन्तर्गत पर्ने एक पहाडी तथा हिमाली जिल्ला हो। यसको सदरमुकाम खाँदबारी हो। जिल्ला भौगोलिक रूपमा विविधतायुक्त छ, जहाँ उच्च हिमाली क्षेत्रदेखि मध्यम पहाडी भूभागसम्म फैलिएर रहेको छ।
यो जिल्ला विशेष रूपमा मकालु-बरुण राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा मकालु हिमाल (८,४८५ मिटर) का लागि प्रसिद्ध छ। विभिन्न जातजाति एवं समुदायहरूको बसोबास रहेको यस जिल्लामा नेपाली, लिम्बु, राई, शेर्पा, तामाङ, गुरुङ आदि जातिहरू प्रमुख रूपमा पाइन्छन्।
संखुवासभा मुख्य रूपमा कृषि, पशुपालन, जडीबुटी, पर्यटन, तथा जलविद्युत उत्पादनका लागि परिचित छ। यहाँका प्रमुख पर्यटकीय स्थलहरूमा मकालु बेसक्याम्प, अरुण उपत्यका, सिलिचुङ, सभापोखरी, तथा तुतुडे झरना पर्दछन्। अरुण नदीमा निर्माण भइरहेको अरुण तेस्रो जलविद्युत परियोजना नेपालको एक ठूलो जलविद्युत् परियोजना हो।
समग्रमा, संखुवासभा प्राकृतिक सौन्दर्य, सांस्कृतिक विविधता, तथा आर्थिक सम्भावनाले भरिपूर्ण एक महत्वपूर्ण जिल्ला हो।
इतिहास र नामाकरण
संखुवासभा जिल्ला नेपालका पुराना ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक रूपमा महत्त्वपूर्ण जिल्लामध्ये एक हो। यसको इतिहासलाई विभिन्न कालखण्डमा अध्ययन गर्न सकिन्छ।
प्राचीनकालीन इतिहास
संखुवासभा जिल्ला आदिकालदेखि नै विभिन्न जातजाति तथा समुदायको बसोबास क्षेत्र रहिआएको छ। लिम्बु, राई, शेर्पा, तामाङ, गुरुङ, नेवार लगायतका जातिहरू यहाँको पुराना वासिन्दा हुन्। विशेष गरी लिम्बु समुदायको यो क्षेत्रमा उल्लेखनीय उपस्थिति रहेको पाइन्छ। प्राचीन समयमा यो जिल्ला किरात राज्यअन्तर्गत पर्दथ्यो, जसलाई किरात राजाहरूले शासित गरेका थिए।
किरातकालीन इतिहास
संखुवासभा किरात सभ्यतासँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ। किरातकालमा यस क्षेत्रलाई किरात राज्यको एक महत्त्वपूर्ण भाग मानिन्थ्यो। किरात राजाहरूले यो भूभागलाई आफ्नो अधिनस्थ राखेर शासन गरेको इतिहास पाइन्छ। किरात संस्कृतिको प्रभाव अझै पनि स्थानीय समुदायमा देख्न सकिन्छ।
मध्यकालीन इतिहास
मध्यकालमा संखुवासभा विभिन्न साना राज्यहरूमा विभाजित थियो। लिम्बुवानको हिस्सा भएकाले यहाँ लिम्बु राजाहरूले केही समयसम्म शासन गरेका थिए। पछि गोरखा राज्य विस्तारका क्रममा राजा पृथ्वीनारायण शाहले नेपाल एकीकरण गर्दा यो भूभाग पनि गोरखा राज्यमा गाभिएको थियो।
आधुनिक इतिहास
नेपालको एकीकरणपछि संखुवासभा गोरखा शासनअन्तर्गत रह्यो। त्यसपछि राणा शासनकालमा पनि यो जिल्ला प्रशासनिक रूपले काठमाडौंको नियन्त्रणमा थियो।
पञ्चायती शासनकालमा संखुवासभा भोजपुर जिल्लासँग मिलाइएको थियो। तर, प्रशासनिक आवश्यकताका कारण २०३२ सालमा भोजपुरबाट अलग गर्दै संखुवासभालाई स्वतन्त्र जिल्ला बनाइयो। त्यसयता यो जिल्ला स्वतन्त्र रूपमा आफ्नो प्रशासनिक संरचनामा अगाडि बढ्दै आएको छ।
समसामयिक इतिहास
संखुवासभा हाल प्रदेश नं. १ अन्तर्गत पर्ने जिल्ला हो। पछिल्लो समय जलविद्युत्, पर्यटन, कृषि, र पूर्वाधार विकासका कारण यो जिल्ला आर्थिक रूपमा महत्त्वपूर्ण बन्दै गएको छ। विशेष गरी अरुण तेस्रो जलविद्युत् परियोजना नेपालकै ठूलो परियोजनामध्ये एक हो, जसले संखुवासभाको विकासमा ठूलो योगदान पुर्याइरहेको छ।
संखुवासभाको इतिहास पुरातन किरातकालदेखि लिएर आधुनिक विकास यात्रा सम्म फैलिएको छ। यो जिल्ला ऐतिहासिक, सांस्कृतिक, प्राकृतिक, तथा आर्थिक रूपमा नेपालका महत्त्वपूर्ण जिल्ला मध्ये एक हो।
संखुवासभा जिल्लाको नामाकरण
संखुवासभा जिल्लाको नामकरण यस क्षेत्रमा प्रवाहित हुने दुई प्रमुख खोलाहरू—संखुवा खोला र सभा खोला—को नामबाट गरिएको हो। यी दुई खोलाहरूको सन्धि भएर बनेको "संखुवासभा" नाम ऐतिहासिक तथा भौगोलिक रूपमा महत्वपूर्ण रहँदै आएको छ।
संखुवा खोला र सभा खोलाको महत्त्व
संखुवा खोला पश्चिमी भागबाट बग्ने एउटा महत्वपूर्ण खोला हो, जसको नाम यस क्षेत्रमा बसोबास गर्ने पुराना बासिन्दाहरूबाट राखिएको हुनसक्छ। त्यस्तै, सभा खोला जिल्लाको मध्यभाग भएर बग्दछ, जसले यहाँको भौगोलिक र ऐतिहासिक विशेषतालाई उजागर गर्छ। प्राचीनकालमा यी दुई खोलाको वरपरका बस्तीलाई "संखुवासभा" भनेर चिनिन्थ्यो।
प्रारम्भिक अवधिमा नामको प्रयोग
यस क्षेत्रलाई संखुवासभा भन्नुका पछाडि ऐतिहासिक, भौगोलिक, तथा सांस्कृतिक कारणहरू रहेका छन्। स्थानीय समुदायहरूले यी खोलाहरूलाई आफ्नो जीवनशैलीसँग गहिरो रूपमा जोडेको पाइन्छ। प्राचीन समयमा पनि संखुवा खोला र सभा खोलाको संगम क्षेत्रमा बसोबास गर्ने समुदायहरूले यस ठाउँलाई नै "संखुवासभा" भनेर सम्बोधन गर्थे।
प्रशासनिक पुनःसंरचना र हालको स्वरूप
नेपालको प्रशासनिक विभाजनमा पटक–पटक हेरफेर भइरहँदा संखुवासभा पनि यसबाट अछुतो रहेन।
- प्रारम्भमा संखुवासभा जिल्ला भोजपुर जिल्लासँग मिलाइएको थियो।
- तर, २०३२ सालमा प्रशासनिक सुविधाका आधारमा छुट्याएर संखुवासभालाई एक स्वतन्त्र जिल्ला बनाइयो।
- त्यसयता यो जिल्ला आफ्नै भौगोलिक, ऐतिहासिक, र प्रशासनिक संरचनासहित अगाडि बढ्दै आएको छ।
संखुवासभा नामको निरन्तरता
नामकरणको इतिहास हेर्दा संखुवासभा जिल्लाले आफ्नो पुरानो पहिचानलाई निरन्तरता दिँदै आएको छ। खोलाहरूको महत्त्व, स्थानीय बासिन्दाको ऐतिहासिक मान्यता, र प्रशासनिक पुनःसंरचनाका कारण आजको संखुवासभा जिल्लाले यो नाम पाएको हो।
संक्षेपमा भन्नुपर्दा, संखुवासभा जिल्लाको नाम यस क्षेत्रमा बहने प्रमुख खोला "संखुवा खोला" र "सभा खोला" बाट उत्पन्न भएको हो। समयक्रमसँगै भौगोलिक तथा प्रशासनिक रूपले परिमार्जित हुँदै हालको स्वरूपमा आएको यो जिल्ला इतिहास, प्रकृति, र संस्कृतिको धरोहरका रूपमा कायम छ।
ऐतिहासिक पृष्ठभूमि
संखुवासभा जिल्ला नेपालको पूर्वी भागमा अवस्थित ऐतिहासिक, सांस्कृतिक, र प्राकृतिक रूपमा महत्वपूर्ण जिल्ला हो। वैदिक कालदेखि नै यस जिल्लाको धार्मिक, पौराणिक, र प्रशासनिक महत्त्व रहँदै आएको पाइन्छ। यो जिल्ला मकालु वरुण उपत्यका, सभापोखरी, शिवधारा, सिद्धकालीजस्ता धार्मिक तथा ऐतिहासिक स्थलहरूको कारणले विशेष रूपमा प्रसिद्ध रहेको छ।
पौराणिक तथा धार्मिक पृष्ठभूमि
संखुवासभा विभिन्न पौराणिक कथाहरूमा उल्लेखित क्षेत्र हो। वैदिक कालदेखि नै यस जिल्लामा भगवान शिवशंकरसँग सम्बन्धित धार्मिक मान्यताहरू प्रचलित छन्।
शिवधारा हिन्दू धर्ममा भगवान शिवको कृडास्थल मानिन्छ, जसका कारण यस स्थानमा श्रद्धालुहरू विशेष रूपमा पूजा आराधना गर्न आउने गर्दछन्।
सभापोखरी पौराणिक कथाहरू अनुसार, वेदव्यासले भगवान गणेशको सहयोगमा वेद लेखन कार्य यहीं सम्पन्न गरेका थिए। यस स्थानलाई वेदको उत्पत्तिसँग जोडेर हेर्ने गरिन्छ।
सिद्धकाली स्वस्थानी व्रतकथामा वर्णित सतीदेवीको देब्रे आँखा पतन भएको स्थल मानिन्छ। यस स्थानलाई विशेष धार्मिक महत्त्वको रूपमा लिइन्छ र यहाँ श्रद्धालुहरूको ओहोरदोहोर हुने गर्दछ।
किराँतकालीन इतिहास र प्रशासनिक संरचना
नेपाल एकीकरणपूर्व संखुवासभा जिल्ला पल्लो किराँत लिम्बुवान अन्तर्गत पर्दथ्यो। किराँत शासनकालमा यो क्षेत्र विभिन्न गढी, गोला, र कोटहरूको निर्माण गरी सुरक्षित राखिएको थियो।
गढीहरू प्रशासनिक केन्द्र तथा शासकहरूको दरबार रहने स्थान थिए। यहाँ शासकहरूको मुख्य निवास हुने गर्थ्यो।
गोलाहरू अन्नपानी तथा हातहतियार भण्डारणका लागि बनाइएका संरचना थिए। युद्ध वा आपत्कालीन परिस्थितिमा गोलाहरूको उपयोग गरिन्थ्यो।
कोटहरू सैनिक तथा सुरक्षात्मक दृष्टिकोणले महत्त्वपूर्ण किल्ला थिए, जहाँ सैनिक बसोबास गर्थे र सुरक्षा संयन्त्रहरू परिचालन गरिन्थ्यो।
यसका प्रमाणस्वरूप हालका बस्तीहरूको नामाकरण अध्ययन गर्दा देख्न सकिन्छ। उदाहरणका लागि, हटियागोला गढी बजार, चैनपुरको लोहाकोट, हेदाङ्गना गढी, चैनपुर गोला, हटियागोला, कोतडाँडा (हाल हिमालय मावि रहेको स्थान), र वानेश्वर गढी उल्लेखनीय छन्। यी स्थानहरूले किराँतकालीन प्रशासनिक संरचनाको अस्तित्व प्रमाणित गर्छन्।
गोरखा शासनकाल र नेपाल एकीकरण
संखुवासभा नेपाल एकीकरणको क्रममा एक महत्वपूर्ण रणभूमि बनेको थियो। वि.सं. १८३१ वैशाखमा गोरखाली सेनाहरूले यस क्षेत्रमा लिम्बुवानका शासकहरूसँग युद्ध लडेका थिए।
गोरखाली सेनाको नेतृत्व रघु रानाले गरेका थिए, भने लिम्बुवान सेनाको नेतृत्व काङसोरे वनेमले गरेका थिए। यस युद्धपछि संखुवासभा गोरखा राज्यमा गाभियो र नेपाल राज्यको अभिन्न अंश बन्यो।
राणा शासनकाल र प्रशासनिक विभाजन
राणा शासनकालमा संखुवासभा धनकुटा गौंडा वडाहाकिमको प्रशासनिक क्षेत्रअन्तर्गत थियो। यस क्षेत्रको न्यायिक केन्द्रको रूपमा चैनपुर रहेको थियो।
त्यतिबेला वस्तीहरूलाई "थुम" भनिन्थ्यो। संखुवासभा जिल्लाभित्र निम्न थुमहरू थिए:
- दशमजिया (मादिविर्ता) थुम
- पाँच मजिया (खराङ) थुम
- लिङलिङ-वानादशथर थुम (चैनपुरदेखि पोखरीबजारसम्म)
- पाँच खपन थुम
- सभा उत्तर थुम
- संखुवा उत्तर थुम
यी थुमहरू प्रशासनिक विभाजनको आधार थिए। प्रत्येक थुममा आ-आफ्नै स्थानीय प्रशासनिक संरचना रहन्थ्यो।
ऐतिहासिक अवशेषहरू
संखुवासभामा ऐतिहासिक महत्त्वका विभिन्न स्थानहरू छन्, जसले किराँतकालीन, गोरखा शासनकाल, तथा राणाकालीन संरचनाहरूको प्रमाण दिन्छन्।
खादबारी-१ ढोलबाजे गढी हाल जिल्ला प्रहरी कार्यालय रहेको स्थान हो। ऐतिहासिक रूपमा यो स्थान प्रशासनिक तथा सुरक्षाको केन्द्र थियो।
खादबारी हेलिप्याडमा फेला परेका चिल्ला वुट्टेदार ईँटाहरू, त्रिशूल, तरवार, खुँडा आदिले परापूर्वकालमा कुनै ठूलो दरबार यहाँ रहेको तथ्य पुष्टि गर्छ।
यस्ता पुरातात्विक अवशेषहरूले संखुवासभाको इतिहासलाई अझै प्रमाणित गर्दै यसको सांस्कृतिक महत्त्वलाई उजागर गर्छन्।
भौगोलिक अवस्थिति
संखुवासभा जिल्ला नेपालको प्रदेश नं. १ अन्तर्गत पर्ने एक महत्वपूर्ण जिल्ला हो। यसको भौगोलिक अवस्था अत्यन्त विविधतायुक्त छ, जसले यसलाई अन्य जिल्लाहरूसँग भिन्न बनाएको छ। यो जिल्ला नेपालको पूर्वी भागमा अवस्थित छ, जसको अक्षांश २७ डिग्री ०६” देखि २७ डिग्री ५५” उत्तरसम्म र देशान्तर ८६ डिग्री ५७” देखि ८७ डिग्री ४०” पूर्वसम्म फैलिएको छ।
संखुवासभा जिल्ला चारैतिर विभिन्न जिल्लाहरूसँग सीमाबद्ध छ। यसको पूर्वमा ताप्लेजुङ र तेह्रथुम जिल्ला पर्छन् भने पश्चिममा सोलुखुम्बू र भोजपुर जिल्ला अवस्थित छन्। उत्तरतर्फ यस जिल्लाको सिमाना चीनको स्वशासित क्षेत्र तिब्बतसँग जोडिएको छ। दक्षिणतर्फ भने धनकुटा र तेह्रथुम जिल्ला रहेका छन्।
यो जिल्ला ३,४६८.१७ वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफल ओगटेको छ। संखुवासभालाई हिमाली क्षेत्रका रूपमा चिनिन्छ, जहाँ विभिन्न भौगोलिक संरचनाहरू पाइन्छन्। यस जिल्लामा हिमाली क्षेत्र, पहाडी भू-भाग, उपत्यका, खोँच, नदी तथा जलाधार क्षेत्र रहेका छन्, जसले यस जिल्लालाई भौगोलिक रूपमा विविधतायुक्त बनाएको छ।
संखुवासभाको औसत लम्बाइ उत्तर-दक्षिण दिशामा मापन गरिएको छैन भने पूर्व-पश्चिम औसत चौडाइको पनि स्पष्ट तथ्यांक उपलब्ध छैन। यद्यपि, यसको भूगोल विविधतायुक्त रहेको हुँदा यस जिल्लाको प्रत्येक भागले अलग-अलग विशेषता बोकेको पाइन्छ।
संखुवासभा जिल्ला हिमाली क्षेत्रमा पर्ने भएकाले यहाँ विभिन्न अग्ला हिमश्रृंखलाहरू अवस्थित छन्। यी हिमश्रृंखलाहरूले यो क्षेत्रलाई पर्यटकीय गन्तव्यको रूपमा विशेष महत्त्व प्रदान गरेका छन्।
यस जिल्लाको सबैभन्दा अग्लो स्थान ८,४६३ मिटर उचाइमा रहेको मकालु हिमाल हो, जुन विश्वकै पाँचौं अग्लो हिमालका रूपमा परिचित छ। मकालु हिमाल आरोहण गर्न चाहने पर्वतारोहीहरूका लागि यो क्षेत्र निकै महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। संखुवासभाको सबैभन्दा होचो स्थान भने ४५७ मिटर उचाइमा रहेको अरुण उपत्यका हो। यो उपत्यका संसारकै सबैभन्दा होचो उपत्यकाहरू मध्ये एक मानिन्छ।
संखुवासभा जिल्ला जैविक विविधताका हिसाबले नेपालकै महत्वपूर्ण जिल्लामध्ये एक हो। यहाँ विभिन्न प्रकारका हावापानी पाइन्छ, जसमा हिमाली क्षेत्रको चिसो हावापानीदेखि लिएर उष्णमनसुनी हावापानीसम्म समेटिएको छ। यस जिल्लामा विभिन्न प्रकारका वनस्पतिहरू पाइन्छन्, जसले यस क्षेत्रलाई हराभरा बनाएको छ। साथै, यहाँ पाइने वन्यजन्तुहरू पनि पर्यावरणीय महत्त्वको दृष्टीले महत्वपूर्ण छन्।
यस जिल्लामा रहेको मकालु वरुण राष्ट्रिय निकुञ्ज नेपालकै प्रमुख संरक्षित क्षेत्रहरूमध्ये एक हो। यस निकुञ्जले हिमाली जैविक विविधताको संरक्षण गर्दै आएको छ। साथै, यस जिल्लामा रहेको लालीगुराँस संरक्षण क्षेत्र पनि पर्यावरणीय रूपमा महत्वपूर्ण मानिन्छ। नेपालकै राष्ट्रिय फूल लालीगुराँसको संरक्षणका लागि तिनजुरे, मिल्के, जलजले क्षेत्रलाई विशेष संरक्षण गरिन्छ।
संखुवासभा जिल्लाको सदरमुकाम खाँदबारी हो। यो सदरमुकाम प्रशासनिक तथा व्यापारिक केन्द्रको रूपमा विकास भएको छ। पूर्वी नेपालका विभिन्न भेगहरूबाट खाँदबारी सहज रूपमा पहुँच गर्न सकिने स्थान हो। कृषि, व्यापार, शिक्षा तथा सरकारी सेवाका मुख्य केन्द्रहरू यहीँ अवस्थित छन्।
यसरी, संखुवासभा जिल्ला भौगोलिक रूपमा हिमाली क्षेत्रमा अवस्थित भए तापनि यसभित्रकै भूभागहरूमा विविधता पाइन्छ। हिमाल, उपत्यका, खोँचहरू, तथा जैविक विविधता यस जिल्लाका प्रमुख विशेषताहरू हुन्। यस जिल्लाको भौगोलिक, पर्यावरणीय तथा प्राकृतिक विशेषताले गर्दा यो नेपालकै महत्वपूर्ण जिल्ला मानिन्छ।
पालिका
संखुवासभा जिल्लामा जम्मा १० वटा स्थानीय तह (पालिका) रहेका छन्। ती पालिकाहरू यस प्रकार छन्:
नगरपालिका (नगरपालिका – २ वटा)
- खाँदबारी नगरपालिका (जिल्लाको सदरमुकाम)
- चिचिला गाउँपालिका
गाउँपालिका (गाउँपालिका – ८ वटा)
- भोटखोला गाउँपालिका
- चैनपुर नगरपालिका
- धर्मदेवी नगरपालिका
- मकालु गाउँपालिका
- पाँचखपन नगरपालिका
- सभापोखरी गाउँपालिका
- सिलिचोङ गाउँपालिका
- संखुवासभा गाउँपालिका
यी पालिकाहरू भौगोलिक रूपमा विभिन्न क्षेत्रमा फैलिएका छन्। केही पालिका हिमाली क्षेत्रमा पर्छन् भने केही पहाडी भूभागमा अवस्थित छन्। यस जिल्लाको भौगोलिक विविधता र प्राकृतिक स्रोतसाधनहरूले पालिकाहरूको आर्थिक, सामाजिक, तथा पर्यावरणीय महत्त्वलाई फरक बनाएको छ।
जातजाति, भाषा र धर्म
संखुवासभा जिल्ला नेपालका हिमाली, पहाडी, र उपत्यकाहरू समेट्ने भौगोलिक विविधताले सम्पन्न जिल्ला हो। यसको भूगोल जस्तै यहाँका समुदायहरू पनि जातीय, भाषिक, र धार्मिक रूपमा विविध छन्।
जातजाति:
संखुवासभामा आदिवासी तथा गैर-आदिवासी गरी विभिन्न जातीय समूहहरूको बसोबास पाइन्छ। यहाँका जातजातिहरू आफ्नै संस्कार, परम्परा, भाषा, तथा सांस्कृतिक पहिचान बोकेका छन्।
मुख्य जातजातिहरू:
- राई: पूर्वी नेपालका आदिवासी किराँत समुदायअन्तर्गत पर्ने राई जाति संखुवासभाको प्रमुख समुदाय हो। राई जातिमा विभिन्न उपसमूहहरू छन्, जसले आ-आफ्नै भाषा, संस्कार, र धार्मिक परम्परा पालन गर्छन्।
- लिम्बू: किराँत समुदायको अर्को प्रमुख जाति लिम्बू हो। लिम्बूहरूले आफ्नो मौलिक सांस्कृतिक धरोहर जोगाउँदै किराँत धर्म पालन गर्छन्।
- शेर्पा: हिमाली क्षेत्रमा बसोबास गर्ने शेर्पा समुदाय उच्च पहाडी भेगमा भेटिन्छ। शेर्पाहरू प्रायः पर्यटन व्यवसाय, पर्वतारोहण, र कृषि क्षेत्रमा संलग्न छन्।
- तामाङ: नेपालका पहाडी भेगमा बसोबास गर्ने अर्को प्रमुख समुदाय हो। बौद्ध धर्म मान्ने तामाङ समुदाय संस्कृतिक रूपमा धामीझाँक्री परम्परासँग पनि जोडिएको छ।
- गुरुङ: विशेष गरी पहाडी क्षेत्रमा बसोबास गर्ने यो समुदाय आफ्नै परम्परागत गुरुङ भाषा, संस्कृति, र धार्मिक आस्थासँग परिचित छ।
- नेवार: नेवार समुदाय संखुवासभामा व्यापार व्यवसाय तथा अन्य पेशागत काममा संलग्न रहेको पाइन्छ। उनीहरूको सांस्कृतिक तथा वास्तुकलात्मक पहिचान निकै महत्वपूर्ण छ।
- ब्राह्मण र क्षत्री: नेपालको अन्य पहाडी जिल्लाजस्तै संखुवासभामा पनि ब्राह्मण र क्षत्री समुदायको उल्लेखनीय उपस्थिति छ। उनीहरू मुख्यतः हिन्दू धर्म मान्छन्।
- मगर: मगर समुदाय पनि यहाँ बसोबास गर्ने प्रमुख जातीय समूहमध्ये एक हो। मगरहरू कृषि, व्यापार, र सेनासम्बन्धी पेशामा सक्रिय देखिन्छन्।
- दलित समुदाय: संखुवासभामा दलित समुदाय (कामी, दमाई, सार्की, विश्वकर्मा, आदि) को पनि उपस्थिति छ। उनीहरू विभिन्न परम्परागत पेसा, जस्तै— फलामको काम, सिलाई-कटाई, जुत्ता बनाउने, लगायतका काममा संलग्न हुन्छन्।
- याक्खा: संखुवासभाका मौलिक समुदायमध्ये याक्खा जाति पनि पर्दछ। उनीहरूको संस्कार र संस्कृति किराँत समुदायसँग मेल खान्छ।
भाषा:
संखुवासभा जिल्लामा विभिन्न जातीय समुदायहरू बसोबास गर्ने भएकाले यहाँ भाषिक विविधता पनि उच्च छ।
प्रमुख भाषाहरू:
- नेपाली भाषा: संखुवासभामा सबैभन्दा बढी प्रयोग हुने भाषा नेपाली हो। यो सरकारी तथा सम्पर्क भाषा भएकाले अधिकांश व्यक्तिले यसलाई बोल्छन्।
- राई भाषाहरू (किरात भाषा): संखुवासभामा विभिन्न उपसमूहका राई जातिहरू बस्ने भएकाले यहाँ विभिन्न किराँती भाषाहरू बोलिन्छन्, जस्तै थुलुङ, कुलुङ, वान्तावा, खालिङ, आदि।
- लिम्बू भाषा: किराँत समुदायको प्रमुख भाषा लिम्बू हो, जुन संखुवासभामा लिम्बू समुदायका व्यक्तिहरूले बोल्छन्।
- शेर्पा भाषा: हिमाली क्षेत्रका शेर्पाहरूले शेर्पा भाषा बोल्छन्। यो भाषा तिब्बती-बर्मेली भाषासँग सम्बन्धित छ।
- तामाङ भाषा: तामाङ समुदायले आफ्नै मातृभाषा बोल्छन्, जुन नेपालका प्रमुख आदिवासी भाषाहरू मध्ये एक हो।
- नेवारी भाषा: नेवार समुदायले प्रयोग गर्ने यो भाषा संस्कृतिभन्दा अत्यधिक प्रभावित छ। संखुवासभाका नेवार समुदायले पनि आफ्नो मातृभाषा संकलन गरिरहेका छन्।
- गुरुङ भाषा: पहाडी क्षेत्रमा बसोबास गर्ने गुरुङ समुदायले बोल्ने भाषा हो।
- मगर भाषा: मगर जातिले बोल्ने यो भाषा नेपालका धेरै जिल्लामा पाइन्छ।
- याक्खा भाषा: याक्खा समुदायले आफ्नो छुट्टै भाषा बोल्छ, जसलाई किराँती भाषाको उपसमूह मानिन्छ।
- थुलुङ र कुलुङ भाषाहरू: यी किराँती भाषाका उपसमूहहरू हुन्, जुन संखुवासभाका केही समुदायहरूले बोल्छन्।
धर्म:
धार्मिक दृष्टिले संखुवासभा अत्यन्त विविध छ। यहाँ हिन्दू, बौद्ध, किराँत, तथा इसाई धर्म मान्ने समुदायहरू बसोबास गर्छन्।
प्रमुख धर्महरू:
- हिन्दू धर्म: ब्राह्मण, क्षत्री, दलित, तथा अन्य समुदायहरू प्रायः हिन्दू धर्म मान्छन्। हिन्दू धर्मावलम्बीहरूले विभिन्न पर्वहरू, जस्तै— दशैँ, तिहार, तीज, जनैपूर्णिमा, र छठ मनाउँछन्।
- बौद्ध धर्म: शेर्पा, तामाङ, लिम्बू, र गुरुङ समुदायमा बौद्ध धर्मको प्रभाव छ। लामा संस्कृति, गुम्बा परम्परा, तथा बौद्ध ग्रन्थहरू अध्ययन गरिन्छ।
- किराँत धर्म: राई, लिम्बू, याक्खा, कुलुङ, तथा अन्य किराँती समुदायहरूले किराँत धर्म पालन गर्छन्। उनीहरूको धार्मिक परम्परा प्रकृति पूजामा आधारित छ। साकेला, उभौली-उधौली जस्ता पर्वहरू मुख्य रूपमा मनाइन्छ।
- इसाई धर्म: पछिल्लो समयमा केही समुदायमा इसाई धर्म मान्नेहरूको सङ्ख्या बढ्दै गएको देखिन्छ। चर्चहरू निर्माण भइसकेका छन्।
जनसंख्या
संखुवासभा जिल्ला नेपालको कोशी प्रदेश अन्तर्गत पर्ने भौगोलिक रूपमा विविध जिल्ला हो। राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार, यस जिल्लाको कुल जनसंख्या १,५९,०४६ रहेको छ, जसमा ८०,०५५ पुरुष र ७८,९९१ महिला छन्।
जनसंख्याको वितरण
यो जनसंख्या जिल्लाका १० वटा स्थानीय तह (पालिका) र विभिन्न गाउँ तथा बस्तीहरूमा फैलिएको छ। संखुवासभा भौगोलिक रूपमा पहाडी तथा हिमाली जिल्ला भएकाले यहाँको जनसंख्या घनत्व तुलनात्मक रूपमा कम छ।
परिवारहरूको संख्या
जनगणना २०७८ अनुसार, संखुवासभा जिल्लामा कुल ३९,३१८ परिवार बसोबास गर्छन्। प्रत्येक परिवारमा औसत रूपमा करिब ४ जनाको बसोबास रहेको देखिन्छ।
लिंगानुपात
जिल्लाको लिंगानुपात करिब १०१.३८ पुरुष प्रति १०० महिलाको अनुपातमा रहेको छ। लिंग अनुपात सन्तुलित भए पनि ग्रामीण क्षेत्रमा बसोबास गर्ने जनसंख्याको ठूलो हिस्सा रोजगारी तथा अन्य अवसरहरूको खोजीमा बाहिरी जिल्ला वा विदेश पलायन हुने गरेको पाइन्छ।
शहरीकरण र ग्रामीण बसोबास
संखुवासभा जिल्लामा शहरी क्षेत्र कम छन्, भने अधिकांश बस्ती ग्रामीण क्षेत्रमा अवस्थित छन्। जिल्लाको प्रमुख बजार क्षेत्रहरू खाँदबारी, चैनपुर, मादी, अरुण, सभापोखरी, र अन्य क्षेत्रहरूमा रहेका छन्।
जातीय तथा भाषिक जनसंख्या
यस जिल्लामा विभिन्न जातजाति तथा भाषाभाषी समुदायको बसोबास रहेको छ। प्रमुख जातीय समूहहरूमा राई, लिम्बू, शेर्पा, तामाङ, गुरुङ, नेवार, ब्राह्मण, क्षत्री, मगर, दलित समुदाय (कामी, दमाई, सार्की) तथा याक्खा आदि छन्। भाषिक विविधताको हिसाबले नेपाली प्रमुख सम्पर्क भाषा भए पनि राई भाषा, लिम्बू भाषा, शेर्पा भाषा, तामाङ भाषा, गुरुङ भाषा, नेवारी भाषा, तथा अन्य थुप्रै स्थानीय भाषाहरू प्रयोग गरिन्छ।
जनसंख्या वृद्धिदर
पछिल्ला जनगणनाहरूको तुलनामा संखुवासभा जिल्लाको जनसंख्या वृद्धिदर तुलनात्मक रूपमा न्यून रहेको पाइन्छ। मुख्यत: युवा वर्गको रोजगार तथा शिक्षाका लागि विदेश तथा अन्य जिल्लाहरूमा बसाइँसराइ गर्ने प्रवृत्तिले जनसंख्या वृद्धिदर कम देखिएको हुन सक्छ।
हावापानी र भू-उपयोग
संखुवासभा जिल्ला भौगोलिक रूपमा विविधतायुक्त जिल्ला हो, जसमा हिमाली, पहाडी, र मध्यम उचाइका भूभागहरू समावेश छन्। यसको भौगोलिक विविधताका कारण हावापानीमा पनि ठूलो भिन्नता पाइन्छ।
हावापानी (जलवायु)
संखुवासभा जिल्लाको उचाइ ४५७ मिटरदेखि ८,४६३ मिटर (मकालु हिमाल) सम्म रहेकोले यहाँ विभिन्न प्रकारका जलवायु पाइन्छ।
हावापानीका प्रकारहरू
उष्णमनसूनी हावापानी
यो जलवायु ४५० मिटरदेखि १,५०० मिटर उचाइसम्म पाइन्छ। यस क्षेत्रमा गर्मी महिनाहरूमा तापक्रम तातो हुन्छ भने जाडो महिनाहरू समशीतोष्ण रहन्छ। यहाँ औसत वार्षिक तापक्रम १०°C देखि ३०°C सम्म रहने गर्छ। यस क्षेत्रमा धान, मकै, कोदो, गहुँ, तरकारी तथा विभिन्न प्रकारका फलफूलहरूको खेती गरिन्छ।
समशीतोष्ण हावापानी
१,५०० मिटरदेखि ३,००० मिटर उचाइमा समशीतोष्ण हावापानी पाइन्छ। गर्मी मौसम चिसो रहन्छ भने जाडो मौसम अत्यधिक चिसो हुने गर्छ। यस क्षेत्रमा वार्षिक तापक्रम ५°C देखि २०°C सम्म पाइन्छ। यहाँ आलु, फापर, जौ, मकै, स्याउ, आरु तथा विभिन्न जडीबुटीहरू पाइन्छन्।
शीतोष्ण हिमाली हावापानी
३,००० मिटरदेखि ४,५०० मिटर उचाइसम्मको क्षेत्रमा यो जलवायु पाइन्छ। यो क्षेत्रमा गर्मी मौसम पनि चिसो रहन्छ भने जाडो मौसममा भारी हिमपात हुने गर्छ। वार्षिक तापक्रम -५°C देखि १०°C सम्म रहने गर्छ। यहाँ मुख्यत: याकपालन, भेडापालन, तथा जडीबुटी संकलन गरिन्छ।
हिमाली हावापानी
४,५०० मिटरभन्दा माथिका क्षेत्रहरू हिमाली हावापानी अन्तर्गत पर्छन्। यहाँ अत्यधिक चिसो जलवायु पाइन्छ, जसमा हिउँदभरि हिमपात हुने गर्छ र अधिकांश भूभाग सधैं हिउँले ढाकिएको हुन्छ। यहाँ तापक्रम -१०°C भन्दा कम पुग्न सक्छ। यस क्षेत्रमा खेतीयोग्य जमिन छैन, तर पर्यटकीय दृष्टिकोणले महत्वपूर्ण हिमाल तथा हिमनदीहरू रहेका छन्।
वर्षा र पानीको स्रोत
संखुवासभा जिल्लामा वार्षिक औसत वर्षा १,५०० मि.मि. देखि २,५०० मि.मि. सम्म हुने गर्छ। यस जिल्लाका प्रमुख नदीहरूमा अरुण, सभाखोला, सिप्रुङ खोला, भोटे कोशी, तथा अन्य थुप्रै साना खोला तथा झरनाहरू समावेश छन्। यी जल स्रोतहरूले विद्युत उत्पादन, सिंचाइ तथा खानेपानीको आवश्यकतालाई पूर्ति गर्छन्।
भू-उपयोग
संखुवासभाको भू-उपयोग मुख्य रूपमा भौगोलिक विविधता, जनसंख्या वितरण, कृषि प्रणाली, तथा जैविक विविधताका आधारमा फरक-फरक रहेको छ।
प्रमुख भू-उपयोग क्षेत्रहरू
कृषियोग्य जमिन
संखुवासभाको करिब १५% भूभाग खेतीयोग्य छ। यहाँका तल्लो भेगमा धान खेती प्रचलित छ भने पहाडी क्षेत्रमा मकै, फापर, कोदो, गहुँ, तथा स्याउ, आरु जस्ता फलफूल उत्पादन गरिन्छ। आधुनिक सिंचाइ प्रविधिको अभावले गर्दा अधिकांश खेती मौसमी वर्षामा निर्भर रहन्छ।
वन क्षेत्र
संखुवासभाको करिब ४५% भूभाग वनले ढाकिएको छ। यहाँ प्रमुख वनस्पतिहरूमा सल्ला, धुपी, गुराँस, भोजपत्र, तथा विभिन्न जडीबुटीहरू पाइन्छन्। विशेष गरी लालीगुराँस संरक्षण क्षेत्र (तिनजुरे, मिल्के, जलजले क्षेत्र) वनस्पतिको जैविक संरक्षणका लागि महत्वपूर्ण छ।
घाँसे मैदान तथा चरिचरन क्षेत्र
करिब १५% भूभाग चरिचरनका लागि प्रयोग हुन्छ। उच्च पहाडी तथा हिमाली क्षेत्रमा याक, चौरी, भेडा, बाख्रापालन गरिन्छ। यी क्षेत्रहरूमा व्यावसायिक पशुपालनको राम्रो सम्भावना रहेको छ।
पर्यटन तथा संरक्षित क्षेत्र
संखुवासभा जिल्लामा मकालु वरुण राष्ट्रिय निकुञ्ज अवस्थित छ, जसले जिल्लाको करिब १०% भूभाग ओगटेको छ। यस जिल्लाका प्रमुख पर्यटकीय स्थलहरूमा मकालु बेसक्याम्प, सभापोखरी, अरुण उपत्यका, तथा विभिन्न हिमाली भूभागहरू समावेश छन्।
नदी, ताल तथा जलाशय
कुल भूभागको करिब ५% भाग नदी, ताल, तथा अन्य जल स्रोतहरूले ओगटेको छ। अरुण, सभाखोला, सिप्रुङ खोला, भोटे कोशी, तथा अन्य नदीहरू जिल्लाका प्रमुख जल स्रोतहरू हुन्। यी जल स्रोतहरू विद्युत उत्पादन तथा सिंचाइका लागि महत्त्वपूर्ण छन्।
नगरीकरण तथा बसोबास क्षेत्र
संखुवासभा जिल्लाको करिब १०% भूभाग बस्ती तथा बजार क्षेत्रहरूले ओगटेका छन्। खाँदबारी नगरपालिकालाई जिल्लाको प्रमुख व्यापारिक तथा प्रशासनिक केन्द्रका रूपमा लिइन्छ।
संखुवासभा जिल्ला भौगोलिक, जैविक तथा प्राकृतिक विविधताले भरिपूर्ण जिल्ला हो। यहाँको हावापानीले कृषि, पशुपालन, पर्यटन तथा जैविक सम्पदाको विकासमा महत्वपूर्ण प्रभाव पार्ने गरेको छ। विभिन्न जलवायु क्षेत्रहरूमा विविध प्रकारका खेती तथा पशुपालन गरिन्छ। साथै, यहाँका प्राकृतिक स्रोतहरू संरक्षण तथा सदुपयोग गर्न सकेमा जलविद्युत, पर्यटन तथा जैविक सम्पदाको ठूलो सम्भावना रहेको छ।
पर्यटन
संखुवासभा जिल्ला प्राकृतिक सौन्दर्य, जैविक विविधता, सांस्कृतिक सम्पदा, तथा साहसिक गतिविधिहरूको लागि प्रसिद्ध छ। हिमाल, ताल, धार्मिक स्थलहरू, र पर्यटकीय मार्गहरूको उपलब्धताले यस जिल्लालाई पर्यटकहरूको आकर्षणको केन्द्र बनाएको छ।
प्रमुख पर्यटकीय स्थलहरू
मकालु बेसक्याम्प
मकालु हिमाल (८,४६३ मिटर) विश्वको पाँचौं अग्लो हिमाल हो, जसको आधार शिविर (बेसक्याम्प) साहसिक पर्यटकहरूका लागि प्रमुख गन्तव्य हो। यो क्षेत्र मकालु वरुण राष्ट्रिय निकुञ्जभित्र पर्छ र ट्रेकिङका लागि उपयुक्त छ। यहाँ पुग्न काठमाण्डुबाट हवाईमार्ग हुँदै खाँदबारी, सेदुवा, ताशीगाउँ, कोंगमा, शिप्टन पास, र मकालु बेसक्याम्प पुग्नुपर्छ।
मकालु वरुण राष्ट्रिय निकुञ्ज
यो राष्ट्रिय निकुञ्ज दुर्लभ वनस्पति, जीवजन्तु, र हिमाली वातावरणका कारण विशेष छ। गुराँसका विभिन्न प्रजातिहरू, लालिगुराँसका जंगलहरू, हिमचितुवा, रातो पाण्डा, भालु, मृगजस्ता वन्यजन्तु यहाँ पाइन्छन्। ट्रेकिङ, वन्यजन्तु अवलोकन, तथा जैविक विविधताको अध्ययनका लागि यो क्षेत्र महत्वपूर्ण छ।
सभापोखरी
समुद्री सतहबाट करिब ४,२०० मिटर उचाइमा रहेको यो पोखरी धार्मिक, सांस्कृतिक, तथा प्राकृतिक रूपमा महत्त्वपूर्ण छ। हिन्दू तथा बौद्ध धर्मावलम्बीहरूले यसलाई पवित्र स्थान मान्ने गर्छन्। यहाँ असोज-कार्तिक महिनामा विशेष मेला लाग्ने गर्छ। पोखरी वरपरको वातावरणले पर्यटकहरूलाई आकर्षित गर्छ।
अरुण उपत्यका
अरुण उपत्यका जैविक विविधता र मनोरम प्राकृतिक दृश्यले भरिपूर्ण छ। ट्रेकिङ, जैविक अनुसन्धान, तथा ग्रामीण पर्यटनका लागि यो क्षेत्र उपयुक्त मानिन्छ। यहाँ शेर्पा, राई, लिम्बु, तामाङ समुदायका बस्तीहरू रहेका छन्, जसले पर्यटकहरूलाई सांस्कृतिक अनुभव प्रदान गर्छन्।
तिनजुरे, मिल्के, जलजले क्षेत्र
यो क्षेत्र ‘गुराँसको राजधानी’ भनेर चिनिन्छ। तिनजुरे, मिल्के, जलजले क्षेत्रमा ३० भन्दा बढी प्रजातिका गुराँस पाइन्छन्। वसन्त ऋतुअवस्थामा गुराँस फुल्दा यो क्षेत्र अत्यन्त सुन्दर देखिन्छ। हाइकिङ तथा वनस्पति अनुसन्धान गर्न चाहने पर्यटकहरूका लागि यो उपयुक्त गन्तव्य हो।
हेदांग्ना झरना
संखुवासभाको खाँदबारी नजिकै रहेको हेदांग्ना झरना प्राकृतिक सुन्दरताले भरिपूर्ण छ। यो झरना पर्यटन प्रवर्द्धनका लागि निकै महत्वपूर्ण छ। गर्मी मौसममा यहाँ स्थानीय पर्यटकहरू समेत घुम्न आउने गर्छन्।
च्याङ्ग्रेकोट
यो किल्ला ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक रूपमा महत्वपूर्ण छ। प्राचीन समयमा युद्ध तथा सुरक्षा रणनीतिका लागि बनाइएको यो किल्ला हाल ऐतिहासिक धरोहरका रूपमा संरक्षण गरिएको छ।
पर्यटनका अवसरहरू
संखुवासभामा पर्यटन विकासका लागि विभिन्न अवसरहरू छन्। हिमाली पर्यटन, धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्यटन, जैविक विविधता पर्यटन, साहसिक पर्यटन, तथा ग्रामीण पर्यटनका क्षेत्रमा यहाँ धेरै सम्भावना छन्।
साहसिक पर्यटन
मकालु बेसक्याम्प, अरुण उपत्यका, तथा हिमाली भेगमा ट्रेकिङ तथा पर्वतारोहण गर्न सकिन्छ। साथै, अरुण नदीमा र्याफ्टिङ तथा कायाकिङ गर्न सकिन्छ।
धार्मिक पर्यटन
सभापोखरी, हतिया गुम्बा, तथा अन्य धार्मिक स्थलहरू हिन्दू तथा बौद्ध धर्मावलम्बीहरूका लागि आस्थाका केन्द्रहरू हुन्।
जैविक विविधता तथा पारिस्थितिक पर्यटन
मकालु वरुण राष्ट्रिय निकुञ्ज, तिनजुरे मिल्के जलजले क्षेत्र, तथा अरुण उपत्यकाका वन्यजन्तु तथा वनस्पति अनुसन्धान तथा प्रकृति प्रेमीहरूका लागि महत्वपूर्ण छन्।
ग्रामीण तथा सांस्कृतिक पर्यटन
यहाँका शेर्पा, राई, लिम्बु, तामाङ, गुरुङ समुदायका परम्परा, संस्कार, तथा जीवनशैली पर्यटकहरूका लागि आकर्षक हुन सक्छ। स्थानीय खानाका परिकार, बाजागाजा, तथा जात्रा पर्वहरूको अनुभव लिन पर्यटकहरू यहाँ आकर्षित हुन सक्छन्।
पर्यटन प्रवर्द्धनका चुनौतीहरू
संखुवासभामा पर्यटन प्रवर्द्धन गर्न विभिन्न चुनौतीहरू छन्।
- अवसंरचनाको अभाव: सडक, होटल, तथा आधारभूत सेवा सुविधाको विकास अपर्याप्त छ।
- पर्यटन प्रवर्द्धन नीतिको कमी: पर्यटन विकासका लागि प्रभावकारी योजना तथा प्रवर्द्धन रणनीति आवश्यक छ।
- स्थानीय जनचेतना अभाव: पर्यटन क्षेत्रको महत्वबारे स्थानीय स्तरमा जनचेतना अभावले समस्या निम्त्याएको छ।
- संरक्षण र व्यवस्थापनको समस्या: प्राकृतिक स्रोत-साधनको उचित संरक्षण आवश्यक छ।
नदी, ताल तथा तलैया
संखुवासभा जिल्ला प्राकृतिक सम्पदाले भरिपूर्ण छ। हिमाली क्षेत्र, पहाडी भूभाग, तथा समृद्ध जैविक विविधता भएका कारण यहाँ धेरै नदी, ताल, र तलैया छन्। यी जलस्रोतहरू प्राकृतिक सौन्दर्यको हिस्सा मात्र नभई यहाँका स्थानीय समुदायहरूको जीविकोपार्जन, कृषि, तथा पर्यटन प्रवर्द्धनका लागि महत्वपूर्ण छन्।
प्रमुख नदीहरू
संखुवासभा जिल्लामा बग्ने प्रमुख नदीहरू हिमाली क्षेत्रमा उत्पत्ति भई विभिन्न भूभाग हुँदै बग्ने गर्छन्। यी नदीहरू स्थानीय जनजीवन, ऊर्जा उत्पादन, कृषि सिँचाइ, तथा पर्यटन प्रवर्द्धनका लागि महत्त्वपूर्ण छन्।
अरुण नदी
अरुण नदी नेपालको सबैभन्दा ठूला हिमाली नदीहरूमध्ये एक हो। यो तिब्बतको नाङ्पा ला क्षेत्रबाट उत्पत्ति भई संखुवासभाको विभिन्न भूभाग हुँदै बग्छ। यो नेपालकै जलविद्युत् सम्भावना बोकेको नदी हो, जहाँ हाल अरुण तेस्रो जलविद्युत् परियोजना निर्माणाधीन छ।
वरुण नदी
यो नदी मकालु हिमाल क्षेत्रबाट उत्पत्ति भएर वरुण उपत्यका हुँदै अरुण नदीमा मिसिन्छ। यो नदी मकालु वरुण राष्ट्रिय निकुञ्जभित्र पर्ने भएकाले यसमा जैविक विविधता पाइन्छ। ट्रेकिङ मार्गमा पर्ने वरुण उपत्यकाले पर्यटकहरूलाई आकर्षित गर्छ।
संखुवा नदी
संखुवा नदी जिल्लाका विभिन्न भागमा बग्ने एउटा प्रमुख नदी हो। यस नदीको नामबाट नै संखुवासभा जिल्लाको नाम राखिएको विश्वास गरिन्छ।
सवा नदी
सवा नदी पहाडी क्षेत्र हुँदै बग्ने नदी हो। कृषि तथा स्थानीय जनजीवनमा यसको ठूलो महत्त्व छ।
पिलुवा नदी
यो नदी संखुवासभाको पहाडी भूभाग हुँदै बग्छ। स्थानीयहरूले यसको पानीलाई सिँचाइका लागि प्रयोग गर्छन्।
हेंवा नदी
हेंवा नदी पनि संखुवासभामा बग्ने प्रमुख नदीहरूमध्ये एक हो। यसको पानी स्थानीय कृषि तथा माछा पालनका लागि महत्त्वपूर्ण छ।
इप्सुवा नदी
यो नदी संखुवासभाको पहाडी क्षेत्रबाट बग्दै तलका भूभागमा मिसिन्छ।
आप्सुवा नदी
आप्सुवा नदीले पहाडी भूभागमा बगेर स्थानीय समुदायलाई पानीको स्रोत प्रदान गर्छ।
इखुवा नदी
इखुवा नदी सिँचाइ, जलविद्युत् तथा अन्य प्रयोजनका लागि महत्त्वपूर्ण नदी हो।
कासुवा नदी
कासुवा नदी स्थानीय क्षेत्रका लागि जलस्रोतको रूपमा उपयोगी छ।
सिसुवा नदी
सिसुवा नदी पहाडी क्षेत्रबाट बगेर अन्य नदीहरूसँग मिसिन्छ।
प्रमुख ताल तथा पोखरीहरू
संखुवासभामा विभिन्न ताल तथा पोखरीहरू रहेका छन्, जसले धार्मिक, सांस्कृतिक, तथा पर्यटन महत्त्व बोकेका छन्।
सवापोखरी
- यो पोखरी संखुवासभाको सबैभन्दा प्रसिद्ध धार्मिक तथा पर्यटकीय गन्तव्य हो।
- समुद्री सतहबाट करिब ४,२०० मिटर उचाइमा रहेको यो ताल हिन्दू तथा बौद्ध धर्मावलम्बीहरूको आस्थाको केन्द्र हो।
- असोज-कार्तिक महिनामा विशेष मेला लाग्ने गर्छ।
गुफापोखरी
- गुफापोखरी पर्यटकीय दृष्टिले अति महत्त्वपूर्ण छ।
- यो पोखरी तिनजुरे-मिल्के-जलजले क्षेत्रमा अवस्थित छ।
- यहाँबाट कञ्चनजङ्घा, मकालु हिमाल आदिको उत्कृष्ट दृश्यावलोकन गर्न सकिन्छ।
- यो क्षेत्र गुराँसको लागि प्रसिद्ध छ।
सिद्धपोखरी
- यो पोखरी पनि धार्मिक महत्त्व बोकेको छ।
- सिद्धपोखरी क्षेत्र प्राकृतिक रूपमा सुन्दर छ र ट्रेकिङका लागि उपयुक्त मानिन्छ।
पोप्तीपोखरी
- यो पोखरी धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्त्व बोकेको छ।
- जल स्रोतको रूपमा यस पोखरीको पानी स्थानीय क्षेत्रका लागि उपयोगी छ।
लालपोखरी
- लालपोखरी प्राकृतिक सुन्दरताले भरिपूर्ण छ।
- यो क्षेत्र हाइकिङ तथा घुमफिर गर्न चाहने पर्यटकहरूका लागि उपयुक्त मानिन्छ।
मत्स्यपोखरी
- मत्स्यपोखरी धार्मिक तथा पारिस्थितिक रूपमा महत्वपूर्ण छ।
- पोखरीमा विभिन्न जातका माछा पाइने भएकाले यसको नाम ‘मत्स्यपोखरी’ राखिएको हो।
बन्दुकपोखरी
- यो पोखरी ऐतिहासिक रूपमा महत्त्वपूर्ण मानिन्छ।
- बन्दुकपोखरी आसपासका क्षेत्रहरूमा वनस्पति तथा जैविक विविधता पाइन्छ।
लक्ष्मीपोखरी
- धार्मिक आस्थाको केन्द्र मानिने यो पोखरीमा विशेष पर्वहरूमा श्रद्धालुहरू पुग्ने गर्छन्।
किपुपोखरी
- किपुपोखरी प्राकृतिक सौन्दर्यका कारण चर्चित छ।
- यो क्षेत्र पर्यटकहरूका लागि आकर्षक गन्तव्य हुन सक्छ।
फेलुङ्गा पोखरी
- यो पोखरी स्थानीय समुदायको लागि महत्त्वपूर्ण जलस्रोत हो।
मुलुङ्ग पोखरी
- प्राकृतिक रूपमा सुन्दर यो पोखरी पर्यटकीय सम्भावना बोकेको छ।
छावा पोखरी
- यो पोखरी स्थानीय तथा बाह्य पर्यटकहरूको आकर्षणको केन्द्र बन्न सक्छ।
धार्मिक तथा पर्यटकीय क्षेत्र
संखुवासभा जिल्ला प्राकृतिक सौन्दर्य, धार्मिक महत्त्व, तथा साहसिक पर्यटनको लागि नेपालकै उत्कृष्ट गन्तव्य मानिन्छ। यहाँ हिमालय पर्वतको काखमा अवस्थित मनोरम स्थलहरू, ऐतिहासिक मन्दिर तथा गुम्बाहरू, दुर्लभ वन्यजन्तु पाइने संरक्षित क्षेत्रहरू, र जैविक विविधताले भरिपूर्ण प्राकृतिक सम्पदाहरू रहेका छन्। धार्मिक पर्यटन, हिमाली पदयात्रा, पर्वतारोहण, र प्राकृतिक अध्ययन गर्न चाहनेहरूका लागि संखुवासभा एक आदर्श गन्तव्य हो।
प्रमुख धार्मिक स्थलहरू
मनकामना मन्दिर
संखुवासभामा रहेको मनकामना मन्दिर हिन्दू धर्मावलम्बीहरूका लागि एक प्रमुख धार्मिक स्थल हो। यो मन्दिरमा विशेष गरी बडादशैं तथा अन्य ठूला चाडपर्वहरूमा भक्तजनहरूको ठूलो भिड लाग्ने गर्छ। भक्तजनहरू यहाँ आफ्नो मनोकामना पूरा हुने विश्वासले दर्शन गर्न आउँछन्।
बानेश्वर महादेव मन्दिर
बानेश्वर महादेव मन्दिर भगवान शिवलाई समर्पित एक महत्त्वपूर्ण धार्मिक स्थल हो। यो स्थान हिन्दू धर्मावलम्बीहरूका लागि ठूलो आस्थाको केन्द्र मानिन्छ। विशेष गरी शिवरात्री, तीज, र बालाचतुर्दशी जस्ता पर्वहरूमा यहाँ दर्शनार्थीहरूको घुइँचो लाग्छ।
सिद्धकाली मन्दिर
सिद्धकाली मन्दिर माता कालीलाई समर्पित महत्त्वपूर्ण धार्मिक स्थल हो। यहाँ नवदुर्गा र अन्य देवीहरूको विशेष पूजाआजा गरिन्छ। धार्मिक तथा सांस्कृतिक रूपमा प्रतिष्ठित यो मन्दिरमा भक्तजनहरूको ठूलो भिड लाग्ने गर्छ।
बालेश्वर शिवलिङ्ग
बालेश्वर शिवलिङ्ग धार्मिक आस्थाको एक प्रमुख प्रतीक हो। यो स्थल विशेष गरी शिवरात्रीका अवसरमा पूजाआजा तथा मेलाको लागि प्रसिद्ध छ।
सभापोखरी
समुद्री सतहबाट करिब ४,२०० मिटरको उचाइमा अवस्थित सभापोखरी धार्मिक महत्त्व बोकेको एक प्रसिद्ध स्थान हो। हिन्दू धर्मावलम्बीहरूको विश्वास अनुसार, यस पोखरीमा स्नान गरे पुण्य प्राप्त हुन्छ। विशेष पर्वहरूमा यहाँ हजारौं भक्तजनहरू आउँछन्।
खेम्पालुङ
खेम्पालुङ बौद्ध धर्मावलम्बीहरूको लागि महत्त्वपूर्ण स्थल हो। यो क्षेत्र ध्यान, साधना, र धार्मिक अध्ययनका लागि शान्त वातावरण प्रदान गर्छ।
शिवधारा
शिवधारा प्राकृतिक रूपमा एक अद्भुत धार्मिक स्थल हो, जहाँ पहाडबाट निरन्तर पानी झर्ने दृश्य देख्न सकिन्छ। यो पानीको धारालाई पवित्र मानिन्छ र यहाँ पुग्न ट्रेकिङ गर्नुपर्ने भएकाले पर्यटकहरूलाई नयाँ अनुभव प्रदान गर्छ।
मत्स्यपोखरी
मत्स्यपोखरी धार्मिक आस्थासँग सम्बन्धित ऐतिहासिक पोखरी हो। यहाँ माछा मार्न निषेध गरिएको छ, किनभने स्थानीय धार्मिक विश्वास अनुसार यस पोखरीका माछाहरू पूजनीय मानिन्छन्।
जौबारी महादेव गुफा|
यो गुफा धार्मिक तथा पर्यटकीय रूपमा महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। गुफाभित्र महादेवको प्राकृतिक आकृति देख्न सकिन्छ, जसले हिन्दू धर्मावलम्बीहरूको आस्था झनै बढाएको छ।
हुमुङमाई मन्दिर
हुमुङमाई मन्दिर स्थानीय बासिन्दाहरूका लागि धार्मिक आस्थाको एक प्रमुख केन्द्र हो। यहाँ विशेष चाडपर्वहरूमा पूजाआजा तथा मेलाहरू आयोजना गरिन्छ।
गुठी गुम्बा
गुठी गुम्बा बौद्ध धर्मावलम्बीहरूको एक प्रतिष्ठित धार्मिक स्थल हो। ध्यान तथा साधनाका लागि उपयुक्त वातावरण भएकाले यहाँ बौद्ध अनुयायीहरूका साथै अन्य पर्यटकहरू पनि आकर्षित हुन्छन्।
प्रमुख पर्यटकीय स्थलहरू
मकालु हिमाल (८,४६३ मि.)
मकालु हिमाल संसारकै पाँचौं अग्लो हिमाल हो। यो पर्वत आरोहण गर्न निकै कठिन मानिन्छ र विशेष गरी अनुभवी पर्वतारोहीहरूका लागि उपयुक्त छ। मकालु बेसक्याम्प ट्रेक विश्वभर चर्चित ट्रेकिङ गन्तव्यहरूमध्ये एक हो।
मकालु दोस्रो (७,६७८ मि.)
मकालु दोस्रो हिमाल मकालु हिमश्रृङ्खलामा पर्ने अर्को महत्वपूर्ण हिमाल हो। यो हिमाल पर्वतारोहण तथा साहसिक पर्यटनका लागि उपयुक्त गन्तव्य मानिन्छ।
वरुनत्से (७,१२९ मि.)
वरुनत्से हिमाल मकालु क्षेत्रमै पर्ने अर्को प्रमुख हिमाल हो। यो पर्वत आरोहीहरूका लागि अत्यन्त चुनौतीपूर्ण हिमालमध्ये एक मानिन्छ।
चाम्लाङ्ग (७,३१९ मि.)
चाम्लाङ्ग हिमाल पर्वतारोहण तथा साहसिक पर्यटनका लागि प्रसिद्ध गन्तव्य हो। यस क्षेत्रको जैविक विविधता पनि अत्यन्तै धनी छ।
हिमचुली (६,४२४ मि.)
हिमचुली हिमाल पनि संखुवासभामा अवस्थित एक सुन्दर हिमाल हो। यो हिमालको मनोरम दृश्यावलोकन गर्न पर्यटकहरू यहाँ भ्रमण गर्न आउँछन्।
कुम्भकर्ण (७,१२९ मि.)
कुम्भकर्ण हिमाल नेपालका प्रमुख हिमश्रृङ्खलाहरू मध्ये एक हो। यहाँ हिमाली पदयात्रा (trekking) र पर्वतारोहणका लागि विभिन्न गतिविधिहरू सञ्चालन गरिन्छ।
मकालु बरुण राष्ट्रिय निकुञ्ज
मकालु हिमाल क्षेत्रको आसपास रहेको यो राष्ट्रिय निकुञ्ज जैविक विविधताले भरिपूर्ण छ। यहाँ रेड पाण्डा, हिमचितुवा, भालु, तथा अन्य दुर्लभ वन्यजन्तु पाइन्छ। ट्रेकिङ तथा बर्ड वाचिङ (bird watching) का लागि यो निकुञ्ज उत्कृष्ट गन्तव्य हो।
लालीगुराँस संरक्षण क्षेत्र
नेपालकै गुराँस पाइने प्रमुख क्षेत्रहरूमध्ये एक हो। वसन्त ऋतुमा लालीगुराँस फुल्दा यो क्षेत्र झनै सुन्दर देखिन्छ। प्राकृतिक सौन्दर्य अवलोकन तथा फोटोग्राफीका लागि यो उत्कृष्ट स्थान हो।
अरुण उपत्यका
अरुण उपत्यका नेपालकै एक सुन्दर उपत्यका हो। जैविक विविधता, ग्रामीण जीवनशैली, तथा साहसिक पर्यटनका लागि यो उपत्यका विशेष महत्त्वको छ। यहाँ पदयात्रा तथा स्थानीय संस्कृतिको अनुभव लिन सकिन्छ।
मिल्के डाँडा
मिल्के डाँडा "गुराँसको राजधानी" भनेर परिचित छ। यहाँ विभिन्न प्रजातिका गुराँस फूल्ने गर्छ। यो स्थान ट्रेकिङ तथा पारिवारिक घुमफिरका लागि उपयुक्त छ।
संखुवासभा जिल्लाका यी धार्मिक तथा पर्यटकीय स्थलहरू नेपालकै प्राकृतिक तथा सांस्कृतिक सम्पदाको अद्भुत उदाहरण हुन्। हिमाल आरोहण, ट्रेकिङ, धार्मिक यात्राहरू, तथा प्राकृतिक अध्ययन गर्न चाहनेहरूका लागि संखुवासभा अत्यन्त उपयुक्त गन्तव्य हो।
शिक्षा र स्वास्थ्य
संखुवासभा जिल्ला नेपालको कोशी प्रदेशअन्तर्गत पर्ने एक पहाडी तथा हिमाली जिल्ला हो। यो जिल्ला प्राकृतिक रूपमा अत्यन्तै सुन्दर भए पनि यहाँका स्थानीय बासिन्दाहरूको जीवनस्तर उकास्नका लागि शिक्षा र स्वास्थ्य क्षेत्रको विकास आवश्यक छ। पछिल्ला वर्षहरूमा यहाँका शिक्षा तथा स्वास्थ्य क्षेत्रमा केही सुधार भएका छन्, तर अझै पनि केही चुनौतीहरू कायमै छन्।
शिक्षा क्षेत्र
संखुवासभा जिल्लामा शिक्षा क्षेत्रले पछिल्लो समय सुधारको यात्रा तय गरिरहेको छ। जिल्लामा सरकारी तथा निजी विद्यालयहरूका साथै, विभिन्न महाविद्यालयहरू, प्राविधिक शिक्षालयहरू तथा अन्य शिक्षण संस्थाहरू सञ्चालनमा छन्। ग्रामीण तथा शहरी क्षेत्रमा शिक्षाको स्तर उकास्न विभिन्न सुधार कार्यक्रमहरू लागू गरिएका छन्।
विद्यालय शिक्षा
संखुवासभा जिल्लामा प्राथमिक, निम्न माध्यमिक, माध्यमिक तथा उच्च माध्यमिक तहका विद्यालयहरू सञ्चालनमा छन्। सरकारी तथा निजी दुवै प्रकारका विद्यालयहरू उपलब्ध भए तापनि ग्रामीण भेगका विद्यालयहरूमा शिक्षक दरबन्दीको अभाव, शिक्षण सामग्रीको सीमितता तथा भौतिक संरचनाको अपर्याप्तता जस्ता समस्याहरू देखिने गरेका छन्। यसलाई सम्बोधन गर्न नेपाल सरकार तथा विभिन्न गैरसरकारी संस्थाहरूको सहकार्यमा विद्यालय सुधारका कार्यक्रमहरू लागू गरिएका छन्।
यो जिल्लाका शिक्षालयहरूमध्ये संखुवासभा बहुमुखी क्याम्पस, खाँदबारी मावि, चैनपुर मावि, अरुण मावि तथा केही प्रतिष्ठित निजी विद्यालयहरू उल्लेखनीय छन्। यी शिक्षालयहरूले विद्यार्थीहरूलाई गुणस्तरीय शिक्षाका अवसर प्रदान गर्दै आएका छन्।
उच्च शिक्षा
संखुवासभा जिल्लामा उच्च शिक्षाका लागि केही कलेजहरू तथा क्याम्पसहरू रहेका छन्, जुन त्रिभुवन विश्वविद्यालयअन्तर्गत सञ्चालनमा छन्। यी शिक्षालयहरूले स्नातक तथा स्नातकोत्तर तहसम्मका शैक्षिक कार्यक्रमहरू उपलब्ध गराएका छन्। साथै, जिल्लामा प्राविधिक तथा व्यावसायिक शिक्षाका लागि केही संस्थाहरू स्थापना भएका छन्, जसमा कृषि, स्वास्थ्य, सूचना प्रविधि तथा अन्य व्यावसायिक शिक्षाका कार्यक्रमहरू उपलब्ध छन्।
यद्यपि, उच्च शिक्षाको पहुँच अझै पनि सहज छैन। जिल्लाका विद्यार्थीहरूलाई उच्च शिक्षाका लागि काठमाडौँ, विराटनगर, धरानजस्ता शहरी केन्द्रहरूमा जानुपर्ने बाध्यता रहेको छ।
शिक्षामा चुनौतीहरू
शिक्षाको क्षेत्रमा सुधार भइरहे तापनि अझै धेरै चुनौतीहरू रहेका छन्। दुर्गम क्षेत्रका विद्यार्थीहरूका लागि शिक्षाको पहुँच सहज छैन, जसका कारण कतिपय बालबालिकाहरू विद्यालय जान नपाउने अवस्थामा छन्। आधुनिक प्रविधिको प्रयोग सीमित हुँदा विद्यार्थीहरूलाई डिजिटल शिक्षा प्रणालीको फाइदा पुग्न सकेको छैन।
साथै, भौतिक संरचनाको अभाव तथा गुणस्तरीय शिक्षाको कमीका कारण विद्यार्थीहरूले गुणस्तरीय शिक्षा प्राप्त गर्न कठिनाइ खेप्नुपरेको छ। ग्रामीण क्षेत्रका विद्यालयहरूमा योग्य तथा अनुभवी शिक्षकहरूको अभाव पनि एक प्रमुख चुनौती बनेको छ।
स्वास्थ्य क्षेत्र
संखुवासभा जिल्लामा आधारभूत स्वास्थ्य सेवा उपलब्ध गराउने विभिन्न सरकारी तथा निजी स्वास्थ्य संस्था सञ्चालनमा छन्। यहाँ स्वास्थ्य चौकीहरू, प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्रहरू, जिल्ला अस्पताल तथा केही निजी क्लिनिकहरू स्थापना भएका छन्। यद्यपि, दुर्गम क्षेत्रका बासिन्दाहरू अझै पनि आधुनिक स्वास्थ्य सेवाबाट पूर्ण रूपमा लाभान्वित हुन सकेका छैनन्।
स्वास्थ्य संस्थाहरू
संखुवासभा जिल्ला अस्पताल, खाँदबारी यहाँको प्रमुख स्वास्थ्य संस्था हो। यो अस्पतालले आधारभूत स्वास्थ्य सेवा प्रदान गर्नुका साथै सामान्य शल्यक्रियाका सुविधाहरू उपलब्ध गराएको छ। यद्यपि, अत्याधुनिक उपकरणहरू तथा विशेषज्ञ चिकित्सकहरूको अभावका कारण जटिल उपचारका लागि बिरामीहरूलाई अन्य शहरका अस्पतालमा जानुपर्ने अवस्था रहन्छ।
जिल्लाका विभिन्न गाउँपालिकाहरूमा स्वास्थ्य चौकीहरू तथा प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्रहरू सञ्चालनमा छन्। यी स्वास्थ्य केन्द्रहरूले स्थानीय बासिन्दाहरूलाई आधारभूत स्वास्थ्य सेवा प्रदान गर्छन्। विशेष गरी, मातृ तथा बाल स्वास्थ्य सेवा, खोप अभियान तथा अन्य स्वास्थ्य सचेतनासम्बन्धी कार्यक्रमहरू यहाँबाट सञ्चालन गरिन्छन्।
साथै, जिल्लाका प्रमुख बजार क्षेत्रहरू जस्तै खाँदबारी, चैनपुर, मादेस, मकालु तथा सभापोखरीमा केही निजी क्लिनिक तथा फार्मेसीहरू सञ्चालनमा छन्, जसले स्थानीय स्तरमा स्वास्थ्य सेवाको विकल्प उपलब्ध गराएको छ।
स्वास्थ्य सेवाका प्रमुख चुनौतीहरू
संखुवासभा जिल्लाका अधिकांश दुर्गम क्षेत्रका बासिन्दाहरूलाई अझै पनि आधारभूत स्वास्थ्य सेवा प्राप्त गर्न कठिनाइ छ। आधुनिक स्वास्थ्य सेवा सुविधा ग्रामीण भेगसम्म सहज रूपमा नपुग्दा साना–साना रोगहरूको उपचारका लागि समेत स्थानीयहरूलाई लामो यात्रा गर्नुपर्ने बाध्यता रहेको छ।
विशेषज्ञ चिकित्सकहरूको अभावले गर्दा जटिल रोगहरूको उपचार जिल्ला भित्रै सम्भव छैन। बिरामीहरूले विराटनगर, धरान, काठमाडौँजस्ता स्थानहरूमा जानुपर्ने हुन्छ, जसले गर्दा आर्थिक रूपमा कमजोर परिवारहरूलाई थप समस्या सिर्जना हुने गरेको छ।
जिल्लामा एम्बुलेन्स तथा आकस्मिक स्वास्थ्य सेवाको प्रभावकारी व्यवस्था छैन। आकस्मिक अवस्थामा बिरामीलाई तत्काल उपचार दिन नसक्दा ज्यान गुमाउने घटनाहरू पनि देखिएको पाइन्छ। साथै, सुरक्षित प्रसूति तथा नवजात शिशु हेरचाह सेवा अझै प्रभावकारी बन्न नसकेको कारण मातृ मृत्युदर तथा शिशु मृत्युदर नियन्त्रण गर्न चुनौती देखिएको छ।
सुधारका प्रयासहरू
स्वास्थ्य सेवाको पहुँच विस्तार तथा गुणस्तर सुधार गर्न विभिन्न सरकारी तथा गैरसरकारी संस्थाहरूले सहकार्य गरिरहेका छन्। जिल्लाका दुर्गम क्षेत्रहरूमा स्वास्थ्य शिविर सञ्चालन गरी निःशुल्क स्वास्थ्य परीक्षण तथा औषधि वितरणको कार्यक्रम सञ्चालन गरिएको छ।
स्वास्थ्य चौकीहरूलाई थप सशक्त बनाउन तथा आवश्यक उपकरण तथा औषधि उपलब्ध गराउन सरकार तथा विभिन्न सहयोगी संस्थाहरूले पहल गरिरहेका छन्।
मातृ तथा बाल स्वास्थ्य सेवालाई प्रभावकारी बनाउन खोप अभियान, पोषण सुधार कार्यक्रम तथा सुरक्षित मातृत्व कार्यक्रम सञ्चालन गरिएको छ।
आर्थिक व्यवसायहरू
संखुवासभा जिल्ला नेपालको कोशी प्रदेशअन्तर्गत पर्ने पहाडी तथा हिमाली जिल्ला हो। यहाँको भौगोलिक विविधताले विभिन्न प्रकारका आर्थिक व्यवसायहरूलाई प्रभाव पारेको छ। मुख्यत: कृषि, पशुपालन, पर्यटन, जडिबुटी संकलन, जलविद्युत उत्पादन, व्यापार तथा सेवा क्षेत्र यहाँका प्रमुख आर्थिक गतिविधिहरू हुन्।
कृषि तथा पशुपालन
संखुवासभाको अधिकांश जनसंख्या कृषि पेशामा आश्रित छ। यहाँ मुख्यत: मकै, धान, कोदो, गहुँ, आलु, तरकारी, तथा फलफूल खेती गरिन्छ। फलफूल उत्पादनमा विशेष गरी सुन्तला, अकबरे खुर्सानी, अम्बा, किवी, र अदुवा खेती लोकप्रिय छन्।
पशुपालन पनि यहाँको प्रमुख आयस्रोत हो। गाई, भैंसी, बाख्रा, भेडा तथा कुखुरापालन यहाँका किसानहरूका लागि आम्दानीको स्रोत बनेको छ। दुग्ध उत्पादन तथा मासु व्यवसाय पनि पछिल्लो समय वृद्धि भइरहेको छ।
पर्यटन व्यवसाय
संखुवासभा पर्यटकीय सम्भावनाले भरिपूर्ण जिल्ला हो। यहाँ रहेको मकालु-बरुण राष्ट्रिय निकुञ्ज, मकालु बेसक्याम्प ट्रेकिङ मार्ग, सभापोखरी, अरुण उपत्यका, तथा अनेकौं प्राकृतिक गन्तव्यहरू पर्यटकहरूको आकर्षणको केन्द्र बनेका छन्। ट्रेकिङ, पदयात्रा, पर्वतारोहण, तथा जैविक पर्यटनले जिल्लाको अर्थतन्त्रमा महत्वपूर्ण योगदान पु¥याइरहेको छ।
स्थानीय होटल तथा होमस्टे व्यवसाय पनि फस्टाउँदै गएको छ। पर्यटकहरूको बसोबास तथा खानपान व्यवस्थापन गर्न ग्रामीण भेगमा होमस्टे सञ्चालन गरिएको छ, जसले ग्रामीण समुदायलाई आर्थिक रूपमा सशक्त बनाएको छ।
जडिबुटी संकलन तथा व्यापार
संखुवासभा जिल्ला जैविक विविधताले सम्पन्न छ। यहाँ यार्सागुम्बा, पाँचऔंले, सतुवा, चिराइतो, बोझो, तथा अन्य औषधिजन्य जडिबुटी पाइन्छन्। स्थानीय बासिन्दाहरू जडिबुटी संकलन तथा बिक्री गरेर राम्रै आम्दानी गर्दै आएका छन्। जडिबुटीको प्रशोधन तथा निर्यात व्यवसायलाई प्रवर्द्धन गर्न सकिएमा यसले अझ ठूलो आर्थिक अवसर सिर्जना गर्न सक्छ।
जलविद्युत उत्पादन
संखुवासभा जलस्रोतका दृष्टिले धनी जिल्ला हो। यहाँ अरुण नदी तथा अन्य साना खोलानालाहरूबाट जलविद्युत उत्पादनको अपार सम्भावना रहेको छ। हाल जिल्लामा केही ठूला तथा साना जलविद्युत आयोजना सञ्चालनमा छन्, जसमा अरुण तेस्रो जलविद्युत परियोजना प्रमुख हो।
जलविद्युत आयोजनाले रोजगारी सिर्जना गर्ने मात्र होइन, जिल्लाको आर्थिक समृद्धिमा पनि टेवा पु¥याइरहेको छ। भविष्यमा अन्य जलविद्युत परियोजनाहरू सञ्चालन गर्न सकिएमा यसले स्थानीय तथा राष्ट्रिय अर्थतन्त्रलाई बलियो बनाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ।
व्यापार तथा सेवा क्षेत्र
खाँदबारी, चैनपुर, मादेस, सभापोखरी, तथा अन्य मुख्य बजारहरू व्यापारिक केन्द्रका रूपमा विकसित हुँदै गएका छन्। स्थानीय उत्पादनहरू जस्तै कृषि उपज, पशुपालन उत्पादन, तथा जडिबुटीहरू आन्तरिक तथा बाह्य बजारमा बिक्रीवितरण गरिन्छ।
यसैगरी, यातायात, संचार, बैंकिङ सेवा, शिक्षण संस्था, तथा स्वास्थ्य सेवाहरूको विकाससँगै सेवामूलक व्यवसाय पनि फस्टाउँदै गएको छ। होटल, रेस्टुरेन्ट, तथा यातायात व्यवसायले पनि यहाँका बासिन्दाहरूलाई रोजगारी प्रदान गरिरहेको छ।
वैदेशिक रोजगार र रेमिट्यान्स
संखुवासभाका धेरै युवा रोजगारीका लागि विदेश जाने गरेका छन्। विशेष गरी खाडी मुलुक, मलेसिया, कोरिया, जापान तथा युरोपका विभिन्न देशहरूमा गएका युवाहरूले पठाएको रेमिट्यान्स जिल्लाको अर्थतन्त्रको महत्वपूर्ण हिस्सा बनेको छ।
हाल, विदेशमा काम गरेर फर्किएका युवाहरूले विभिन्न उद्यम तथा व्यवसाय सञ्चालन गरी जिल्लामै रोजगारीको अवसर सिर्जना गर्ने क्रम बढ्दो छ।
व्यापारिक स्थानहरू
संखुवासभा जिल्ला पूर्वी नेपालमा अवस्थित एक समृद्ध जिल्ला हो, जसले व्यापारिक तथा आर्थिक गतिविधिहरूको विविध अवसर प्रदान गर्दछ। यहाँ विभिन्न व्यापारिक केन्द्रहरू, बजारहरू, तथा यातायातका महत्वपूर्ण संरचनाहरू रहेका छन्, जसले जिल्लाको आर्थिक गतिविधिलाई प्रवर्द्धन गर्ने कार्य गर्छन्। व्यापारिक रूपमा महत्त्वपूर्ण यी स्थानहरूले कृषि, जलविद्युत, पर्यटन, तथा उद्योगका लागि समेत विशेष योगदान पुर्याएका छन्।
तुम्लिङ्टार विमानस्थल
तुम्लिङ्टार विमानस्थल संखुवासभाको प्रमुख हवाई सम्पर्क बिन्दु हो, जसले जिल्लाका किसान, व्यवसायी, तथा व्यापारीहरूलाई देशका अन्य भागहरूसँग जोड्ने कार्य गर्दछ। यस विमानस्थलमार्फत स्थानीय उत्पादनहरू जस्तै अन्न, तरकारी, फलफूल, जडिबुटी, तथा अन्य सामग्रीहरू काठमाडौं लगायतका मुख्य व्यापारिक केन्द्रहरूमा सजिलै पठाउन सकिन्छ।
यस विमानस्थलको व्यापारिक महत्त्व यस कारणले पनि छ कि यो पर्यटक तथा व्यापारीहरूका लागि प्रवेशद्वारका रूपमा कार्य गर्छ। संखुवासभाका विभिन्न क्षेत्रहरू, विशेष गरी मकालु–बरुण राष्ट्रिय निकुञ्जजस्ता पर्यटकीय गन्तव्यहरूमा जाने पर्यटकहरूले यस विमानस्थललाई प्रयोग गर्छन्। साथै, जलविद्युत परियोजनाहरू, कृषि उत्पादन, तथा पर्यटन व्यवसाय प्रवर्द्धन गर्न पनि यस विमानस्थलले ठूलो भूमिका खेल्दै आएको छ।
प्रमुख व्यापारिक केन्द्रहरू
संखुवासभा जिल्लामा विभिन्न साना तथा ठूला व्यापारिक केन्द्रहरू रहेका छन्, जसले यहाँको आर्थिक तथा व्यावसायिक गतिविधिलाई चलायमान बनाएका छन्।
खाँदबारी
खाँदबारी संखुवासभा जिल्लाको सदरमुकाम हो, जसले व्यापारिक रूपमा मुख्य हबको भूमिका खेलेको छ। यहाँ बैंक, वित्तीय संस्था, उद्योग, तथा व्यापारिक प्रतिष्ठानहरूका साथै दैनिक उपभोग्य वस्तुहरू बिक्री गर्ने विभिन्न पसलहरू अवस्थित छन्।
यस क्षेत्रमा मुख्य रूपमा कृषि, पशुपालन, तथा उपभोग्य वस्तुहरूको कारोबार गरिन्छ। किसानहरूले आफ्ना उत्पादनहरू बेच्ने तथा आवश्यक वस्तुहरू खरिद गर्ने प्रमुख स्थानका रूपमा खाँदबारीलाई लिन्छन्। वित्तीय संस्थाहरूको उपस्थिति तथा व्यवसाय प्रवर्द्धनका अवसरहरूले यस स्थानलाई जिल्लाकै प्रमुख आर्थिक केन्द्र बनाएको छ।
तुम्लिङ्टार
तुम्लिङ्टार खाँदबारी नजिकै रहेको महत्त्वपूर्ण व्यापारिक केन्द्र हो। यो स्थान जलविद्युत परियोजना, पर्यटन, तथा औद्योगिक क्षेत्रको विकासमा महत्त्वपूर्ण मानिन्छ।
तुम्लिङ्टारमा विभिन्न व्यापारिक गतिविधिहरू सञ्चालन हुने गर्दछन्, जसमा मुख्य रूपमा कृषि उत्पादन, निर्माण सामग्री, तथा स्थानीय व्यवसायहरूको योगदान छ। यातायातको राम्रो सुविधा भएका कारण यहाँ अन्य स्थानहरूबाट व्यापारीहरू तथा उपभोक्ताहरू आउँछन्।
धुपु
धुपु संखुवासभाको एउटा प्रमुख व्यापारिक बजार हो, जसले स्थानीय किसानहरूलाई आफ्ना उत्पादनहरू बिक्री गर्ने सुविधा प्रदान गर्छ।
यस क्षेत्रमा मुख्य रूपमा कृषिजन्य उत्पादनहरूको व्यापार हुने गर्दछ। स्थानीय किसानहरूले अन्न, तरकारी, फलफूल, तथा अन्य उत्पादनहरू यहाँ बेच्ने गर्छन्, जसलाई अन्य ठूला बजारहरूमा आपूर्ति गरिन्छ। दैनिक उपभोग्य सामग्रीहरूको कारोबारका लागि पनि धुपु महत्त्वपूर्ण केन्द्र मानिन्छ।
चैनपुर
चैनपुर ऐतिहासिक तथा व्यापारिक रूपमा महत्त्वपूर्ण स्थान हो। यहाँका स्थानीय व्यापारीहरूले खाद्य वस्तु, लत्ताकपडा, तथा हस्तकलाका सामानहरूको व्यापार गर्छन्।
चैनपुरको व्यापारिक महत्त्व यस कारणले पनि छ कि यहाँका व्यापारीहरूले संखुवासभाका अन्य ग्रामीण क्षेत्रहरूमा सामान आपूर्ति गर्छन्। विभिन्न सामाग्रीहरूको किनबेच तथा व्यापार व्यवसाय सञ्चालनका लागि यो बजार एक प्रमुख केन्द्रको रूपमा रहेको छ।
खराङ
खराङ संखुवासभा जिल्लाको अर्को महत्त्वपूर्ण व्यापारिक स्थल हो। यहाँ मुख्य रूपमा कृषि उत्पादन, पशुपालन, तथा दैनिक उपभोग्य वस्तुहरूको कारोबार गरिन्छ।
खराङका व्यवसायीहरूले स्थानीयस्तरमा उत्पादन भएका खाद्य सामग्रीहरू व्यापार गर्छन्, जसमा विशेषगरी गहुँ, मकै, तरकारी, फलफूल, तथा दुग्धजन्य उत्पादनहरू पर्दछन्।
त्रिवेणीबजार (बाह्रबिसे, जलजला, सित्तलपाटी, मादिओखरबोटे, आँखिभूईं, सिसुवाटार, सेदुवा मकालु)
त्रिवेणीबजार तथा यसअन्तर्गतका स्थानहरू संखुवासभाका महत्त्वपूर्ण व्यापारिक केन्द्रहरू हुन्।
यी स्थानहरूमा मुख्य रूपमा खाद्यान्न, तरकारी, फलफूल, तथा दुग्धजन्य पदार्थहरूको व्यापार हुने गर्दछ। साथै, कृषि तथा पशुपालन व्यवसायसँग सम्बन्धित वस्तुहरूको किनबेच व्यापक रूपमा गरिन्छ।
स्थानीय उत्पादनहरूको बिक्रीवितरण तथा विनिमयका लागि यी बजारहरू मुख्य केन्द्रका रूपमा रहँदै आएका छन्। किसान तथा व्यापारीहरूले आफ्ना उत्पादनहरू यहाँबाट विभिन्न ठूला शहरहरूमा पठाउने गर्दछ।
मुढेशनिश्चरे, किमाथान्का, गुफापोखरी
-
मुढेशनिश्चरेमुढेशनिश्चरेमा साना व्यवसायीहरू तथा किसानहरूले आफ्ना उत्पादनहरू बिक्री तथा विनिमय गर्छन्। यहाँ कृषि उत्पादनहरूको व्यापार प्रमुख रूपमा सञ्चालन हुन्छ।
-
किमाथान्काकिमाथान्का नेपाल-चीन सिमानामा रहेको एक प्रमुख व्यापारिक नाका हो। यस स्थानबाट नेपाल-चीन व्यापार सञ्चालन हुने भएकाले किमाथान्का व्यापारिक रूपमा अति महत्त्वपूर्ण क्षेत्र हो। विभिन्न सामानहरूको आयात तथा निर्यात यस स्थानबाट हुने गर्दछ।
-
गुफापोखरीगुफापोखरी पर्यटनको हिसाबले प्रसिद्ध गन्तव्य हो। यहाँ होटल तथा रिसोर्ट व्यवसाय फस्टाएको छ। साथै, स्थानीय उत्पादनहरू, हस्तकलाका सामानहरू, तथा व्यापारिक सामग्रीहरूको विक्री वितरण हुने प्रमुख केन्द्र पनि हो।
दुर्लभ जीवजन्तुहरू
नेपाल जैविक विविधताले भरिपूर्ण देश हो, जहाँ विभिन्न प्रकारका दुर्लभ तथा संकटग्रस्त जीवजन्तुहरू पाइन्छन्। यी जीवजन्तुहरू संरक्षणको उच्च आवश्यकतामा छन्, किनभने तिनको अस्तित्व वातावरणीय सन्तुलन तथा जैविक विविधताका लागि महत्त्वपूर्ण छ। संखुवासभा लगायतका हिमाली, पहाडी तथा तराई क्षेत्रहरूमा पाइने केही दुर्लभ जीवजन्तुहरूबारे विस्तृत जानकारी निम्नानुसार छ:
रुखभालु (Asian Black Bear)
रुखभालु हिमाली तथा पहाडी वन क्षेत्रमा पाइने एक दुर्लभ प्रजातिको भालु हो। यसको वैज्ञानिक नाम Ursus thibetanus हो। कालो रौं भएका यी भालुहरू प्रायः एक्लै बस्न रुचाउँछन् र विशेषगरी फलफूल, बोटबिरुवाका जराहरू तथा साना जनावरहरू खाएर बाँच्छन्।
रातो पाण्डा (Red Panda)
रातो पाण्डा (Ailurus fulgens) नेपालका मध्यपहाडी र उच्च पहाडी क्षेत्रमा पाइने एक दुर्लभ तथा संकटग्रस्त जीव हो। यो मुख्य रूपमा बाँसको पात, फलफूल, साना कीरा तथा जरा खाएर बाँच्ने गर्छ। यसको मुख्य बासस्थान लाङटाङ, कञ्चनजङ्घा, मकालु-बरुण जस्ता राष्ट्रिय निकुञ्जहरू हुन्।
ओत (Musk Deer)
ओत, जसलाई कस्तुरी मृग (Moschus chrysogaster) पनि भनिन्छ, हिमाली भेगमा पाइने अति दुर्लभ जीव हो। यसको नाभिमा रहेको कस्तुरी (मस्क) धेरै महँगो हुन्छ, जसले गर्दा यसको शिकार व्यापक रूपमा हुने गर्छ। नेपालमा यसको संरक्षणका लागि राष्ट्रिय निकुञ्जहरूमा कडा नियम लागू गरिएको छ।
हिमभालु (Himalayan Brown Bear)
हिमालय क्षेत्रमा पाइने भालु प्रजाति मध्ये हिमभालु (Ursus arctos isabellinus) सबैभन्दा ठूलो हो। यो मुख्यत: उच्च पहाडी क्षेत्रमा बस्छ र मासु तथा वनस्पति दुवै खाने गर्छ। यसको संख्या निकै कम भएकाले यो संकटग्रस्त प्रजातिमा सूचीकृत छ।
हिमचितुवा (Snow Leopard)
हिमचितुवा (Panthera uncia) नेपालका उच्च हिमाली क्षेत्रमा पाइने दुर्लभ तथा सुन्दर जनावर हो। यसको बाक्लो रौँले जाडो मौसममा पनि बाँच्न मद्दत गर्छ। यो अत्यन्त चलाख तथा शक्तिशाली शिकारी हो, जसले घोरल, झारल तथा अन्य साना जनावरहरू शिकार गर्छ।
बाघ (Bengal Tiger)
नेपालको तराई क्षेत्रमा पाइने बाघ (Panthera tigris tigris) संसारकै सबैभन्दा सुन्दर र शक्तिशाली जनावरहरूमध्ये एक हो। यसको संख्या दिनानुदिन घट्दै गइरहेकाले नेपाल सरकारले यसलाई संरक्षण गर्न बर्दिया, चितवन, शुक्लाफाँटा राष्ट्रिय निकुञ्जहरूमा विशेष कार्यक्रमहरू लागू गरेको छ।
घोरल (Goral)
घोरल (Naemorhedus goral) हिमाली तथा पहाडी क्षेत्रमा पाइने एक चौंरी जस्तै देखिने वन्यजन्तु हो। यो ढुंगे पहाड तथा भीरालो क्षेत्रमा बस्न रुचाउँछ। यसको मासुका लागि अवैध शिकार गरिने भएकाले यो संकटमा परेको छ।
झारल (Himalayan Tahr)
झारल (Hemitragus jemlahicus) उच्च पहाडी भेगमा पाइने एक बलियो र चलाख जनावर हो। यसको बाक्लो रौँ जाडोमा बाँच्न मद्दत गर्छ। यो मुख्यत: ग्रासल्यान्ड तथा भीरालो क्षेत्रमा पाइन्छ।
मृग तथा चित्तल (Deer Species)
नेपालका जङ्गलहरूमा विभिन्न प्रकारका मृग पाइन्छन्। मुख्य दुर्लभ मृग प्रजातिहरू निम्नानुसार छन्:
- चित्तल (Axis axis) – मधेस तथा पहाडी क्षेत्रमा पाइने हल्का खैरो र सेतो धब्बा भएको सुन्दर मृग।
- हरिण (Rusa unicolor) – ठूला सिङ भएको हरिण चितवन, बर्दिया, शुक्लाफाँटा राष्ट्रिय निकुञ्जमा पाइन्छ।
- बारासिंगा (Rucervus duvaucelii) – यो नेपालमा दुर्लभ छ र मुख्यत: शुक्लाफाँटा राष्ट्रिय निकुञ्जमा पाइन्छ।
खरायो (Hare/Rabbit)
नेपालमा पाइने खरायोहरू मुख्यत: साना झाडी, जङ्गल तथा घाँसेमैदानमा बस्छन्। हिमाली भेगमा Himalayan Hare तथा समथर भेगमा साधारण खरायो (Lepus nigricollis) पाइन्छ।
काँडे भ्याकुर (Himalayan Monal)
काँडे भ्याकुर (Lophophorus impejanus), जसलाई नेपालमा "डाँफे" भनेर चिनिन्छ, नेपालकै राष्ट्रिय चरासमेत हो। यसको सुन्दर रंगीचंगी प्वाँख तथा चम्किला पखेटा निकै आकर्षक हुन्छन्।
झिंगे फिस्टो (Spiny Babbler)
झिंगे फिस्टो (Turdoides nipalensis) नेपालमा मात्र पाइने दुर्लभ चरापंक्षी हो। यो मुख्यत: समशीतोष्ण जङ्गल तथा पहाडी क्षेत्रमा बस्ने गर्छ। यसको संरक्षणका लागि नेपाल सरकारले विशेष कार्यक्रमहरू ल्याएको छ।
पखेटे भ्याकुर (Satyr Tragopan)
यो हिमाली भेगमा पाइने सुन्दर चराको एउटा दुर्लभ प्रजाति हो। यसको प्वाँख आकर्षक रातो, नीलो तथा पहेँलो रंगको हुन्छ।
यातायात
संखुवासभा जिल्ला पूर्वी नेपालमा पर्ने पहाडी तथा हिमाली भूभाग रहेको जिल्ला हो। यहाँको भौगोलिक बनावट विविध र जटिल भएकाले यातायातको सुविधा अन्य समथर भूभागको तुलनामा चुनौतीपूर्ण छ। तथापि, पछिल्ला वर्षहरूमा सडक तथा हवाई यातायातमा उल्लेखनीय सुधार भइरहेको छ, जसले स्थानीय बासिन्दा तथा आगन्तुकहरूको यात्रा सहज बनाउने प्रयास गरिरहेको छ।
सडक यातायात
संखुवासभामा सडक यातायात नै प्रमुख यातायातको साधन हो। यहाँका मुख्य सडकहरू जिल्लाको विभिन्न भागहरू तथा बाहिरी क्षेत्रहरूसँग जोडिएका छन्।
- कोशी राजमार्ग (हुलाकी मार्ग): यो राजमार्ग धरान हुँदै संखुवासभाको खाँदबारी तथा अन्य क्षेत्रहरूलाई जोड्ने महत्वपूर्ण सडक मार्ग हो। यस मार्गले जिल्लालाई पूर्वी नेपालका मुख्य व्यापारिक तथा प्रशासनिक केन्द्रहरूसँग जोड्ने कार्य गर्दछ।
- अरणिको सडक मार्ग: संखुवासभाको उत्तरी भेगका विभिन्न बस्तीहरूलाई जोड्ने अर्को महत्वपूर्ण सडक मार्ग हो। यो सडकले दुर्गम क्षेत्रमा बसोबास गर्ने स्थानीय बासिन्दाहरूको लागि यातायातमा सहजता ल्याएको छ।
- मध्यपहाडी लोकमार्ग: नेपालको मध्यपहाडी भेगलाई पूर्व-पश्चिम जोड्ने यस लोकमार्गले संखुवासभाका विभिन्न पहाडी बस्तीहरूलाई मुख्य राजमार्गहरूसँग जोड्ने कार्य गर्दछ।
- मकालु क्षेत्रका ग्रामीण सडकहरू: मकालु-बरुण राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा आसपासका क्षेत्रहरूमा सञ्चालनमा रहेका ग्रामीण सडकहरूले स्थानीय बासिन्दाहरूको यात्रा तथा सामान ओसारपसारलाई सहज बनाउने काम गरिरहेका छन्।
यद्यपि, जिल्लाका अधिकांश ग्रामीण सडकहरू अझै पनि कच्ची अवस्थामै छन्। विशेष गरी वर्षाको समयमा यी सडकहरूमा यात्रा गर्न कठिन हुने गर्छ, किनकि पहिरो, भासिने समस्या तथा चिप्लो सडकले यातायातमा अवरोध सिर्जना गर्छ।
हवाई यातायात
संखुवासभा जिल्लामा दुर्गम क्षेत्रहरूसँग जोडिन हवाई यातायात महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। विशेष गरी सडकमार्गले पुग्न कठिन हुने ठाउँहरूका लागि हवाई सेवा अत्यावश्यक मानिन्छ।
-
तुम्लिङटार विमानस्थल (Tumlingtar Airport):
- यो संखुवासभाको प्रमुख विमानस्थल हो, जुन जिल्ला सदरमुकाम खाँदबारी नजिकै अवस्थित छ।
- काठमाण्डु, विराटनगर, नेपालगन्ज जस्ता प्रमुख शहरहरूसँग नियमित उडान सेवा सञ्चालन हुन्छ।
- यति एयरलाइन्स, सौर्य एयरलाइन्स, समिट एयर जस्ता वायु सेवा प्रदायकहरूले यहाँ उडान सेवा सञ्चालन गर्छन्।
- यो विमानस्थल स्थानीय तथा विदेशी पर्यटकहरूका लागि पनि महत्वपूर्ण छ, विशेष गरी मकालु क्षेत्र भ्रमण गर्न चाहनेहरूका लागि।
-
ग्रामीण हवाई पट्टीहरू:
- संखुवासभाको केही दुर्गम क्षेत्रहरूमा हवाई पट्टी निर्माणको प्रयास भइरहेको छ।
- यद्यपि, धेरै ठाउँमा हाल नियमित उडान सेवा उपलब्ध छैन।
- मौसमको प्रतिकूलता तथा भौगोलिक कठिनाइले गर्दा हवाई यातायात सधैं भरपर्दो रहन सकेको छैन।
यातायातका साधनहरू
संखुवासभामा चल्ने प्रमुख यातायात साधनहरूमा विभिन्न प्रकारका सवारी साधनहरू समावेश छन्।
-
बस तथा माइक्रोबस:
- खाँदबारीदेखि धरान, काठमाडौं, विराटनगर लगायतका शहरहरूसम्म बस तथा माइक्रोबस सेवा उपलब्ध छ।
- लामो दूरीका यात्राका लागि बस यातायात प्रमुख विकल्प हो।
-
जीप तथा बोलेरो:
- दुर्गम तथा पहाडी भेगहरूमा यात्रा गर्नका लागि निजी जीप तथा बोलेरो गाडीहरू बढी प्रयोग गरिन्छ।
- कच्ची सडक तथा उकालो-ओरालो यात्राका लागि यी साधनहरू प्रभावकारी छन्।
-
मोटरसाइकल तथा स्कुटर:
- सहरी तथा पहाडी क्षेत्रमा छोटो दूरीको आवतजावतका लागि मोटरसाइकल तथा स्कुटर लोकप्रिय सवारी साधन हुन्।
- मोटरसाइकल दुर्गम क्षेत्रहरूमा समेत सहज पहुँच बनाउने माध्यम बनेको छ।
-
ट्र्याक्टर तथा ट्रक:
- ग्रामीण तथा पहाडी भेगमा सामान ढुवानी गर्नका लागि ट्र्याक्टर तथा ट्रक जस्ता ठूला सवारी साधनहरू प्रयोग गरिन्छ।
- निर्माण सामाग्री, कृषि उत्पादन, तथा अन्य सामान ओसारपसारका लागि यी साधनहरू अपरिहार्य छन्।
मुख्य चुनौतीहरू
संखुवासभाको यातायात क्षेत्रमा विभिन्न चुनौतीहरू देखिन्छन्, जसले यातायात व्यवस्थापनलाई कठिन बनाएको छ।
-
कच्ची सडकहरूको अवस्था:
- जिल्लाको धेरैजसो ग्रामीण भेगमा अझै पनि कच्ची सडकहरू छन्।
- वर्षाको समयमा यी सडकहरू हिलाम्य तथा अवरुद्ध हुने भएकाले यात्रा कठिन हुन्छ।
-
पहिरो तथा भूक्षय:
- संखुवासभा पहाडी जिल्ला भएकाले बर्खाको समयमा पहिरो जानु, सडक भासिनु तथा सडक भत्किनु जस्ता समस्याहरू प्रायः देखिन्छन्।
- यी समस्या समाधानका लागि सडक मर्मत तथा सुधार आवश्यक छ।
-
हवाई सेवाको निर्भरता:
- हिमाली तथा दुर्गम क्षेत्रहरूमा सडक सञ्जालको अभावका कारण हवाई यातायात नै मुख्य यातायातको माध्यम बनेको छ।
- मौसम परिवर्तनका कारण धेरैजसो समयमा हवाई सेवा अवरुद्ध हुने समस्या देखिन्छ।
सामाजिक तथा आर्थिक अवस्था
संखुवासभा जिल्ला पूर्वी नेपालको पहाडी तथा हिमाली भूभागमा अवस्थित एक महत्वपूर्ण जिल्ला हो। यस जिल्लाको सामाजिक तथा आर्थिक अवस्था भौगोलिक विविधता, प्राकृतिक स्रोतसाधन, यातायातको अवस्था, तथा स्थानीय समुदायको जीवनशैलीका आधारमा निर्धारण हुन्छ। पछिल्ला वर्षहरूमा जिल्लाको आर्थिक तथा सामाजिक विकासमा विभिन्न परिवर्तनहरू देखिएका छन्।
सामाजिक अवस्था
संखुवासभा जिल्लाको सामाजिक संरचना बहुजातीय, बहुसांस्कृतिक, तथा बहुभाषिक विशेषताले भरिपूर्ण छ। यहाँ बसोबास गर्ने विभिन्न जातजाति तथा समुदायहरूले आ-आफ्नै परम्परा, भाषा, धर्म, र संस्कृतिलाई आत्मसात गर्दै आएका छन्।
जनसंख्या तथा जातीय विविधता
संखुवासभामा मुख्य रूपमा राई, लिम्बू, नेवार, ब्राह्मण, क्षेत्री, मगर, गुरुङ, तामाङ, दलित समुदाय लगायतका जातजातिहरू बसोबास गर्छन्। यहाँ आदिवासी जनजातिहरूको संख्या उल्लेखनीय रहेको छ, विशेष गरी राई तथा लिम्बू समुदायको बाक्लो उपस्थिति पाइन्छ। समुदायगत विविधताका कारण विभिन्न चाडपर्व, संस्कार, तथा परम्परागत मान्यताहरूलाई सम्मान गर्ने चलन रहेको छ।
शिक्षा तथा साक्षरता
पछिल्लो दशकमा शिक्षामा सुधार देखिए पनि ग्रामीण भेगमा अझै पनि शिक्षाको पहुँच कमजोर छ। जिल्लाका प्रमुख सहरी क्षेत्रमा सरकारी तथा निजी विद्यालयहरू सञ्चालनमा छन्। साक्षरता दर क्रमशः वृद्धि भइरहेको भए पनि महिला तथा पिछडिएको समुदायहरूमा शिक्षाको पहुँच तुलनात्मक रूपमा कम छ। खाँदबारी, चिचिला, मकालु, तथा अन्य गाउँपालिकाहरूमा शिक्षा सुधारका विभिन्न कार्यक्रम सञ्चालनमा छन्।
स्वास्थ्य सेवा तथा सुविधाहरू
जिल्लामा स्वास्थ्य सेवाको पहुँच विस्तार भइसकेको छैन, विशेष गरी दुर्गम क्षेत्रमा। खाँदबारीमा रहेको जिल्ला अस्पताल प्रमुख स्वास्थ्य सेवा केन्द्र हो। ग्रामीण क्षेत्रमा आधारभूत स्वास्थ्य केन्द्र तथा स्वास्थ्य चौकीहरू सञ्चालन भए पनि जनशक्ति र औषधिको अभाव रहन्छ। जिल्लाभित्र धेरै बिरामीलाई उपचारका लागि धरान वा काठमाण्डु जानुपर्ने बाध्यता रहेको छ।
सांस्कृतिक तथा धार्मिक विशेषता
संखुवासभाका बासिन्दाहरू विभिन्न जातीय तथा धार्मिक पृष्ठभूमिबाट आएका छन्। यहाँ मुख्य रूपमा हिन्दू, बौद्ध, र किरात धर्मावलम्बीहरू बसोबास गर्छन्। परम्परागत चाडपर्वहरू जस्तै उभौली, उधौली, दशैं, तिहार, ल्होसार, माघे संक्रान्ति, छठ आदि धूमधामका साथ मनाइन्छ।
आर्थिक अवस्था
संखुवासभाको अर्थतन्त्र मुख्यतः कृषि, पशुपालन, पर्यटन, तथा जलविद्युतमा आधारित छ। पछिल्ला वर्षहरूमा पूर्वाधारको विस्तारले आर्थिक क्रियाकलापमा केही सुधार भए पनि ग्रामीण क्षेत्रमा अझै पनि परम्परागत कृषि प्रणालीको प्रभाव छ।
कृषि तथा पशुपालन
संखुवासभाका अधिकांश जनता खेतीपाती तथा पशुपालनमा निर्भर छन्। प्रमुख उत्पादनहरूमा धान, मकै, कोदो, आलु, गहुँ, फलफूल (सुन्तला, अम्बा, किवी), अदुवा, अलैंची, चिया आदि पर्दछन्। जिल्लाको अलैंची उत्पादन नेपालकै महत्वपूर्ण मध्ये एक हो, जसले निर्यात व्यापारमा ठूलो योगदान पुर्याएको छ। पशुपालनतर्फ गाई, भैंसी, भेडा, बाख्रा, च्याङ्ग्रा पालन गरिन्छ।
पर्यटन उद्योग
संखुवासभा पर्यटनको दृष्टिकोणले अत्यन्त सम्भावनायुक्त जिल्ला हो। मकालु-बरुण राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा मकालु बेस क्याम्प ट्रेक विश्वभरका पर्यटकहरूको आकर्षणको केन्द्र बनेको छ। धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्यटनका लागि अमरपुर गुफा, सभापोखरी, अरुण उपत्यका जस्ता ठाउँहरू प्रख्यात छन्। होटल तथा होमस्टे व्यवसाय विस्तार भइरहेको छ, जसले स्थानीय अर्थतन्त्रमा टेवा दिएको छ।
जलविद्युत परियोजनाहरू
संखुवासभा जलविद्युत उत्पादनको ठूलो सम्भावना बोकेको जिल्ला हो। प्रमुख जलविद्युत परियोजनाहरूमा अरुण तेस्रो (900 MW), अरुण चार (490 MW), र इन्द्रावती जलविद्युत आयोजना रहेका छन्। जलविद्युत आयोजनाबाट स्थानीय रोजगार सृजना भए पनि प्रत्यक्ष फाइदा स्थानीय समुदायले न्यून मात्रामा प्राप्त गरिरहेका छन्।
व्यापार तथा उद्यमशीलता
व्यापारको लागि जिल्लाको खाँदबारी, चैनपुर, मानेभञ्ज्याङ लगायतका स्थानहरू प्रमुख केन्द्रका रूपमा विकास भएका छन्। सुन, चाँदी, किराना, इलेक्ट्रोनिक्स, लत्ताकपडा, तथा कृषि उत्पादनहरूको व्यापार चल्तीमा रहेको छ। लघु उद्यम तथा घरेलु उद्योगहरूको विस्तार हुँदै गएको छ, जसमा हस्तकला, अलैंची प्रशोधन, काठ तथा बाँसजन्य उद्योगहरू छन्।
वैदेशिक रोजगारी र रेमिट्यान्स
जिल्लाका धेरै युवाहरू वैदेशिक रोजगारीमा निर्भर छन्। विशेष गरी मलेसिया, खाडी राष्ट्रहरू (कतार, साउदी अरब, यूएई), दक्षिण कोरिया, जापान लगायतका देशहरूमा काम गर्न जाने प्रवृत्ति देखिन्छ। रेमिट्यान्सको योगदानले स्थानीय अर्थतन्त्रमा सुधार ल्याएको भए पनि दीर्घकालीन रूपमा स्वदेशमै रोजगारी सिर्जना गर्न आवश्यक देखिन्छ।
मुख्य चुनौतीहरू तथा समाधानका उपायहरू
संखुवासभा जिल्लाको सामाजिक तथा आर्थिक क्षेत्रमा विभिन्न चुनौतीहरू छन्, जसले समग्र विकासलाई प्रभावित बनाएको छ।
मुख्य चुनौतीहरू
- कृषिमा आधुनिकीकरणको अभाव: परम्परागत खेती प्रणालीकै भर पर्नु र नयाँ प्रविधिको अभाव।
- रोजगारीको अभाव: स्वदेशमा पर्याप्त रोजगारीको अवसर नहुँदा युवा वैदेशिक रोजगारीमा निर्भर।
- सडक तथा यातायातको कठिनाइ: दुर्गम भेगमा सडक सुविधा कमजोर।
- शिक्षा तथा स्वास्थ्य सेवाको सीमितता: उच्च शिक्षाको लागि जिल्लाबाहिर जानुपर्ने बाध्यता।
- जलविद्युत र पर्यटनको कम उपयोग: पर्याप्त स्रोतसाधन हुँदाहुँदै पनि प्रभावकारी उपयोग हुन नसक्नु।
सम्भावित समाधानहरू
- कृषि प्रणालीमा आधुनिकीकरण गरी उच्च उत्पादनमुखी प्रविधिको प्रयोग बढाउने।
- स्थानीय स्तरमै रोजगारी सिर्जना गर्ने उद्यमशीलता कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्ने।
- सडक तथा यातायात पूर्वाधारको विकासलाई प्राथमिकता दिने, विशेष गरी दुर्गम भेगमा।
- शिक्षाका लागि प्राविधिक तथा उच्च शिक्षालयहरू स्थापना गरी जिल्लामै अवसर सिर्जना गर्ने।
- जलविद्युत तथा पर्यटनलाई स्थानीय आर्थिक विकाससँग जोड्ने गरी दीर्घकालीन योजना बनाउने।
संक्षेपमा, संखुवासभा जिल्ला प्राकृतिक स्रोतसाधनले भरिपूर्ण भए पनि तिनको उचित उपयोग र व्यवस्थापन गर्न नसक्दा आर्थिक र सामाजिक विकास अपेक्षाकृत रूपमा सुस्त देखिन्छ। यदि स्थानीय सरकार र सम्बन्धित निकायहरूले प्रभावकारी नीति तथा कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सके, यस जिल्लाले आर्थिक समृद्धि हासिल गर्न सक्ने प्रचुर सम्भावना राख्छ।
ज्योतिषहरू
ज्योतिष विवरण लोड हुँदैछ...
राशिफल
राशिफल लोड हुँदैछ...
Loading footer...
