वीरगञ्ज । अत्यधिक गर्मीले पठनपाठनमा समस्या भए पनि पर्सा र बाराका स्थानीय तहले तीन दिन विद्यालय बन्द गर्ने भएका छन् । पर्साको पोखरिया नगरपालिका प्रमुख प्रदुमनप्रसाद चौहानले अत्यधिक गर्मीको कारणले जेठ २८ गतेदेखि ३० गतेसम्मका लागि पालिकाभित्रका सामुदायिक र संस्थागत विद्यालयमा गर्मी बिदा दिने निर्णय गरेको जानकारी दिए । “अत्यधिक गर्मीको
तनहुँ
तनहुँ
तनहुँ जिल्ला नेपालको गण्डकी प्रदेशअन्तर्गत पर्ने एक महत्वपूर्ण पहाडी जिल्ला हो। यसको सदरमुकाम दमौली बजार हो, जुन त्रिवेणी नदी (सेती, मादी, र मस्र्याङ्दी) को संगमस्थलनजिक अवस्थित छ। तनहुँ जिल्ला भौगोलिक रूपमा महाभारत पर्वत श्रृङ्खला र मध्यपहाडी क्षेत्रभित्र पर्दछ।
यस जिल्लाको पूर्वमा गोरखा, पश्चिममा कास्की, उत्तरमा लमजुङ, र दक्षिणमा चितवन तथा नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पूर्व) जिल्लाहरू रहेका छन्। यहाँका प्रमुख नदीहरूमा सेती, मादी, मस्र्याङ्दी, त्रिशूली, र कालीगण्डकी पर्दछन्।
जनसंख्या तथा संस्कृति दृष्टिले तनहुँ विविधतायुक्त जिल्ला हो, जहाँ मगर, गुरुङ, ब्राह्मण, क्षेत्री, नेवार, दलितलगायत विभिन्न जातजातिका समुदायहरू बसोबास गर्छन्। धार्मिक रूपमा समेत यो जिल्ला महत्वपूर्ण मानिन्छ, जहाँ हिन्दू, बौद्ध, क्रिश्चियन, इस्लाम धर्मावलम्बीहरूको सहअस्तित्व पाइन्छ।
तनहुँ जिल्लाको प्रमुख आर्थिक स्रोत कृषि, पशुपालन, व्यापार, पर्यटन तथा वैदेशिक रोजगार हो। प्रमुख कृषि उत्पादनहरूमा धान, मकै, गहुँ, कोदो, फलफूल, र तरकारी पर्दछन्।
पर्यटनका दृष्टिले पनि तनहुँ जिल्ला नेपालका प्रमुख पर्यटकीय गन्तव्यहरूमध्ये एक हो। देवघाटधाम, बन्दिपुर, व्यास गुफा, ऋषिङ डाँडा, छाब्दीबाराही, सिद्धगुफा जस्ता स्थलहरू ऐतिहासिक तथा धार्मिक रूपमा महत्वपूर्ण छन्। विशेषगरी बन्दिपुर ऐतिहासिक पहाडी बजारको रूपमा प्रख्यात छ।
यसरी, भौगोलिक, सांस्कृतिक तथा आर्थिक दृष्टिले तनहुँ जिल्ला गण्डकी प्रदेशकै महत्वपूर्ण जिल्लाहरू मध्येको एक हो, जसले नेपालका विभिन्न क्षेत्रसँग ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक सम्बन्ध राख्दछ।
इतिहास र नामाकरण
इतिहास
तनहुँ जिल्ला केवल आधुनिक प्रशासनिक संरचनाभित्र समेटिएको एउटा जिल्ला मात्र होइन; यसको इतिहास गहिरो, समृद्ध र विस्तारित रहेको छ। नेपाल एकीकरण हुनु पूर्व तनहुँ एउटा शक्तिशाली राज्य थियो, जुन चौबिसे राज्यहरूमध्ये आर्थिक, सैनिक, तथा जनसंख्याको दृष्टिले सम्पन्न राज्य मानिन्थ्यो।
तनहुँ राज्यको भू-सीमा विस्तार
पुरातात्त्विक तथा ऐतिहासिक अभिलेखअनुसार, तनहुँ राज्यको क्षेत्र हालको तनहुँ र चितवन जिल्लाका अतिरिक्त भारतको विहार राज्यको पश्चिमी चम्पारन जिल्लाको रामनगर तथा वेतियासम्म फैलिएको थियो। यसको भू-भाग रणनीतिक दृष्टिले अत्यन्तै महत्वपूर्ण मानिन्थ्यो, किनभने यहाँको भौगोलिक स्वरूपले राज्य सञ्चालन, सुरक्षा, व्यापार, तथा कृषि उत्पादनमा ठूलो योगदान पुर्याउँथ्यो।
राजनीतिक अस्तित्व र सेनवंशी शासन
तनहुँ राज्यको राजनीतिक अस्तित्व वि.सं. १६१० देखि १८३९ सम्म झण्डै २३० वर्षसम्म पृथक रूपमा रहेको पाइन्छ। यस अवधिमा सेनवंशी राजाहरूको शासन रह्यो, जसको शुरुवात पाल्पाली राजा मणिमुकुन्द सेनका वंशजहरूले गरे। सेनवंशीहरू तनहुँ राज्यका नौ पुस्तासम्म शासन सत्तामा रहे, जसले राज्यलाई सम्पन्न, शक्तिशाली र सांस्कृतिक रूपमा धनी बनाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेले।
नेपाल एकीकरण र तनहुँ राज्यको गाभिने प्रक्रिया
नेपाल एकीकरणको क्रममा श्री ५ रणबहादुर शाह तथा उनकी हजुरआमा राजमाता राजेन्द्रलक्ष्मीको नेतृत्वमा गोरखाली फौजले देशव्यापी रूपमा विस्तार गर्ने अभियान चलाएको थियो। यही क्रममा तनहुँ राज्यलाई पनि नेपाल अधिराज्यमा गाभ्न सैन्य अभियान चलाइयो। तनहुँ राज्यको सेनवंशी शासकहरू गोरखाली अभियानलाई रोक्न सक्षम रहेनन्, जसका कारण राज्य वि.सं. १८३९ मा नेपाल एकीकरण अभियानमा गाभियो।
इतिहासको महत्त्वपूर्ण अंश
तनहुँ राज्यको एकीकरणले नेपालको भूगोल मात्र विस्तार भएन, नेपाल अधिराज्यको प्रशासनिक तथा सांस्कृतिक संरचनामा पनि महत्वपूर्ण परिवर्तन आयो। तनहुँको एकीकरणपछि नेपालका विभिन्न क्षेत्रहरूको आपसी सम्बन्ध अझ मजबुत हुँदै गयो, जसले राष्ट्रनिर्माणको प्रक्रियालाई बलियो बनायो।
यसरी, तनहुँ जिल्ला इतिहासको महत्त्वपूर्ण पाटो बोकेको क्षेत्र हो, जुन नेपाल एकीकरणअघि पृथक रूपमा राजनीतिक, आर्थिक, तथा सांस्कृतिक रूपमा सम्पन्न राज्यका रूपमा रहेको थियो।
नामाकरण
तनहुँ जिल्लाको नामाकरणको सम्बन्धमा विभिन्न विद्वानहरूले फरक-फरक मत राखेका छन्। ऐतिहासिक अभिलेखहरू तथा किंवदन्तीहरूका आधारमा तनहुँ नाम कसरी रहन गयो भन्ने विषयमा पूर्ण प्रमाण भेटिएको छैन, तर केही प्रमुख मान्यता यसप्रकार छन्:
तनहुँसुरका तीन चुचुरासँग सम्बन्धित मान्यता
इतिहासविद्हरूका अनुसार तनहुँ राज्यको राजधानी तनहुँसुर वरपर तीन प्रमुख पहाडी चुचुराहरू थिए, जसबाट सुरक्षा व्यवस्थालाई निगरानी गरिन्थ्यो। यी तीन चुचुराहरूको नाम "तनङ्गु" रहेको र समयक्रममा अपभ्रंश भई "तनहुँ" भएको भन्ने मान्यता पाइन्छ। यो सिद्धान्त ऐतिहासिक दृष्टिले विशेष महत्त्व राख्दछ किनभने पुराना राज्यहरूमा सैनिक रणनीतिक स्थानहरूलाई आधार मानेर नामकरण गरिन्थ्यो।
"वासुदेव रसानन्द" संस्कृत ग्रन्थमा उल्लिखित मान्यता
पुरानो संस्कृत ग्रन्थ "वासुदेव रसानन्द" मा तनहुँ शब्दको व्याख्या "त्रितङ्गु राजधन्यो" भनेर गरिएको पाइन्छ। "त्रितङ्गु" को अर्थ तीन भागमा विभाजित (राज्य वा भू-भाग) भन्ने अर्थ लाग्न सक्छ। यस आधारमा, तनहुँ राज्यका तीन महत्त्वपूर्ण भू-भाग वा तीन चुचुरासँग सम्बन्धित भएर यसको नाम तनहुँ रहन गएको हुनसक्छ।
"हुँ" प्रत्ययबाट व्युत्पन्न मान्यता
तनहुँ क्षेत्रका विभिन्न स्थानहरूको नाममा "हुँ" प्रत्यय जोडिएको पाइन्छ, जस्तै:
- काहुँ (काट-हुँक)
- मान्हुँ (मानी-न्हुँ)
- तनहूँ (टान-न्हुँ)
यो सिद्धान्त अनुसार, तनहुँको पुरानो नाम "तनङ्ग" मा "हुँ" प्रत्यय थपिँदै "तर्नङ्गहु" हुँदै अन्ततः "तनहुँ" रहन गएको मान्यता राखिन्छ।
तमारे र तामिन गाउँबाट उत्पत्ति भएको मान्यता
पुरानो समयमा तनहुँ राज्यभित्र तमारे र तामिन नामक गाउँहरू रहेको उल्लेख पाइन्छ। यी दुई गाउँका नामहरू कालान्तरमा अपभ्रंश भएर "तनहुँ" बन्न पुगेको भनिन्छ।
तपस्यासँग सम्बन्धित किंवदन्ती
एक किंवदन्ती अनुसार, तनहुँसुर र दमौलीको माथिल्लो भागमा पर्ने मानहुँ डाँडामा दुई जना ऋषिहरूले तपस्या गरेका थिए:
- चिउँडो सानो भएका ऋषि (तनहुनु ऋषि)
- चिउँडो ठूलो भएका ऋषि (महाहनु ऋषि)
यी ऋषिहरूको तपस्याबाट प्रभावित भई ती स्थानहरूको नाम "तनहुँ" र "मानहुँ" रहन गएको मान्यता छ।
मगर भाषाबाट उत्पत्ति भएको मान्यता
तनहुँ क्षेत्रको प्राचीन भूगोल र स्थानहरूको नाम मगर भाषासँग मिल्ने देखिन्छ। मगर समुदायका विद्वानहरूको मत अनुसार, निम्न मगर शब्दहरूबाट तनहुँ नाम व्युत्पन्न भएको हुनसक्छ:
- काहुँ (काट-हुँक) = एक बाँस (स्थानसँग सम्बन्धित नाम)
- मान्हुँ (मानी-न्हुँ) = मानीढुङ्गा
- तनहूँ (टान-न्हुँ) = तानढुङ्गा
भौगोलिक
तनहुँ जिल्ला नेपालको गण्डकी प्रदेश अन्तर्गत पर्ने एक पहाडी जिल्ला हो, जसको कुल क्षेत्रफल १,५४६ वर्ग किलोमिटर रहेको छ। महाभारत पर्वतशृङ्खलाभित्र पर्ने यस जिल्लाको भू-भाग पहाडी, मध्यपहाडी र समथर क्षेत्रका मिश्रणमा विभाजित छ। समुद्री सतहदेखि करिब १५० मिटरदेखि २,३२५ मिटरको उचाइमा फैलिएको यस जिल्लाको पूर्वमा गोरखा, पश्चिममा कास्की र स्याङ्जा, उत्तरमा लमजुङ, तथा दक्षिणमा चितवन र नवलपरासी जिल्लाहरू रहेका छन्। यस जिल्लाको प्रमुख नदीहरूमा त्रिशूली, मादी, सेती, बुल्दी, छाब्दी लगायतका खोलाहरू पर्छन्, जसले कृषि, जलविद्युत् र सिंचाइका लागि महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्याएका छन्। यहाँको माटो प्रकार पहाडी, बलौटे र कालो माटो रहेको छ, जसले विभिन्न प्रकारका बाली उत्पादनका लागि अनुकूल वातावरण प्रदान गर्दछ। जलवायु हिसाबले तनहुँमा उष्ण समशीतोष्णदेखि समशीतोष्ण जलवायु पाइन्छ, जहाँ गर्मी महिनामा अधिकतम तापक्रम ३५°C तथा जाडो महिनामा न्यूनतम तापक्रम ५°C पुग्न सक्छ। वार्षिक औसत २,००० – ३,००० मिलिमिटर वर्षा हुने यस जिल्लामा साल, सिसौ, खयर, उत्तिस, काफल, लालीगुराँस जस्ता वनस्पति पाइन्छन् भने वन्यजन्तुमा बाघ, चितुवा, मृग, भालु, बाँदर लगायतका जीवजन्तुहरू पाइन्छन्। भौगोलिक रूपमा विविधतायुक्त यस जिल्लामा ऐतिहासिक तथा धार्मिक स्थलहरू समेत प्रशस्त छन्, जसमध्ये व्यास गुफा, छाब्दी बाराही, शुक्लागण्डकी, रिसिङ डाँडा, गुप्तेश्वर गुफा जस्ता पर्यटकीय स्थलहरू प्रमुख आकर्षणका रूपमा रहेका छन्। विविध भू-परिधि, जलस्रोत र वन सम्पदाका कारण तनहुँ जिल्ला प्राकृतिक रूपमा सुन्दर तथा आर्थिक दृष्टिले महत्त्वपूर्ण मानिन्छ।
पालिका
तनहुँ जिल्लाका पालिकाहरू:
-
नगरपालिका:
- व्यास नगरपालिका
- शुक्लागण्डकी नगरपालिका
- भानु नगरपालिका
-
गाउँपालिका:
- आँबुखैरेनी गाउँपालिका
- घिरिङ गाउँपालिका
- भिमाद गाउँपालिका
- देवघाट गाउँपालिका
- ऋषिङ गाउँपालिका
- म्याग्दे गाउँपालिका
- बन्दीपुर गाउँपालिका
जातजाति, भाषा र धर्म
जातजाति
तनहुँ जिल्ला नेपालको गण्डकी प्रदेशमा पर्ने एक सांस्कृतिक तथा जातीय रूपमा विविध जिल्ला हो। यहाँ विभिन्न जातजातिहरू बसोबास गर्छन्, जसले जिल्लाको सामाजिक, सांस्कृतिक, भाषिक, तथा धार्मिक पहिचानलाई अद्वितीय बनाएको छ।
तनहुँ जिल्लाका प्रमुख जातजातिहरू:
गुरुङ (तमु)
गुरुङ समुदाय तनहुँका पहाडी तथा उच्च भूभागमा बसोबास गर्ने प्रमुख आदिवासी जनजाति हो। उनीहरू मुख्यतः बौद्ध धर्म मान्छन् र तमु ल्होसार पर्व विशेष रूपमा मनाउँछन्। गुरुङहरू परम्परागत रूपमा गोठाला, कृषक तथा बेलायती तथा भारतीय सेनामा भर्ती हुने समुदायका रूपमा परिचित छन्। उनीहरूको मौलिक भाषा गुरुङ (तमु क्यू) हो।
मगर
मगर जाति तनहुँ जिल्लामा बसोबास गर्ने अर्को ठूलो समुदाय हो। उनीहरू मुख्यतः पहाडी भूभागमा पाइन्छन्। मगर समुदायको आफ्नै भाषा मगर भाषा हो, जुन विभिन्न भेगअनुसार फरक देखिन्छ। मगरहरू पनि नेपाली सेनामा भर्ती हुने, कृषि, व्यापार तथा अन्य व्यवसायमा संलग्न छन्। मगर समुदाय हिन्दु तथा बौद्ध धर्म दुवै मान्छन्। मगर सङ्क्रान्ति उनीहरूको प्रमुख पर्व हो।
ब्राम्हण (पहाडे)
ब्राम्हण समुदाय नेपालभर छरिएको भए पनि तनहुँमा ठूलो संख्यामा भेटिन्छन्। परम्परागत रूपमा ब्राम्हणहरू धार्मिक कर्म, शिक्षण तथा प्रशासनमा संलग्न रहँदै आएका छन्। उनीहरू हिन्दु धर्म मान्ने र वेद-पुराण, पूजा-पाठ तथा संस्कारहरूमा विशेष रूचि राख्ने समुदाय हुन्। ब्राम्हण समुदाय नेपाली भाषा बोल्छन्।
क्षेत्री
क्षेत्री समुदाय नेपालको प्रमुख जातीय समूहमध्ये एक हो, जसको उल्लेख्य संख्यामा उपस्थिति तनहुँमा पनि छ। क्षेत्रीहरू परम्परागत रूपमा सैनिक, प्रशासनिक तथा कृषि क्षेत्रमा संलग्न रहँदै आएका छन्। उनीहरू हिन्दु धर्म मान्ने समुदाय हुन् र नेपाली भाषा बोल्छन्। दशैँ, तिहार जस्ता हिन्दु चाडहरू क्षेत्रीहरूको प्रमुख पर्व हुन्।
नेवार
नेवार समुदाय खासगरी व्यापार, व्यवसाय तथा कुटीर उद्योगमा संलग्न हुन्छन्। तनहुँका बजार क्षेत्रहरूमा उनीहरूको उल्लेख्य संख्यामा उपस्थिति पाइन्छ। उनीहरूको भाषा नेवारी (नेपालभाषा) हो। हिन्दु र बौद्ध धर्म मान्ने नेवार समुदायले विभिन्न जात्राहरू, विशेषगरी इन्द्र जात्रा, घोडेजात्रा, गाई जात्रा जस्ता चाडहरू मनाउँछन्।
कामी
कामी समुदाय नेपालका परम्परागत धातु व्यवसायी (लोहार) हुन्। उनीहरू फलामका हतियार, कृषि औजार तथा अन्य धातुजन्य सामग्री निर्माणमा निपुण छन्। परम्परागत रूपमा तलमाथि गर्ने जातीय विभाजनका कारण पिल्सिएको भए पनि आधुनिक समाजमा कामी समुदायका व्यक्तिहरू शिक्षाको माध्यमबाट विभिन्न क्षेत्रमा अघि बढिरहेका छन्।
दमाई
दमाई समुदाय विशेष रूपमा सिलाइ-कटाइ (दरजी) पेसासँग जोडिएको छ। उनीहरू परम्परागत रूपमा नेपाली समाजमा पोशाक तथा पोतेधागो निर्माण गर्ने काम गर्थे। दमाई समुदाय सांगीतिक रूपमा पनि धनी छ, जसले विवाह तथा अन्य संस्कारहरूमा पञ्चेबाजा बजाउने परम्परा विकास गराएको छ।
सार्की
सार्की जाति नेपाली समाजमा परम्परागत रूपमा छालाबाट जुत्ता, मोजा, तथा अन्य सामग्री निर्माण गर्ने समुदाय हो। उनीहरू अहिले विभिन्न पेशा तथा व्यवसायमा संलग्न भएका छन्।
तामाङ
तामाङ समुदाय नेपालका हिमाली तथा पहाडी क्षेत्रका आदिवासी समुदायमध्ये एक हो। उनीहरू तनहुँमा पनि पाइन्छन्। तामाङहरूको भाषा तामाङ भाषा हो, जुन तिब्बती-बर्मेली परिवारसँग सम्बन्धित छ। उनीहरू बौद्ध धर्म मान्छन् र ल्होसार पर्व विशेष रूपमा मनाउँछन्।
दराई
दराई समुदाय तनहुँको भित्री मधेस तथा तराई क्षेत्रमा पाइन्छन्। उनीहरूको भाषा दराई भाषा हो। परम्परागत रूपमा उनीहरू कृषिमा संलग्न छन्।
गाइने
गाइने समुदाय विशेष रूपमा गन्धर्वको रूपमा चिनिन्छन्। उनीहरू परम्परागत रूपमा नेपाली समाजमा लोकगीत गाउने तथा सारङ्गी बजाउने संस्कृतिसँग जोडिएका छन्। उनीहरूको गीतहरूले सामाजिक सन्देश दिने, पुराना कथाहरू भन्ने परम्परा बोकेको हुन्छ।
कुमाल
कुमाल जाति माटोका भाँडा तथा हस्तकला सामग्री बनाउने समुदाय हो। उनीहरू तराई तथा पहाडी क्षेत्रमा बसोबास गर्छन्।
मुसहर
मुसहर समुदाय नेपालका दलित समुदायहरूमध्ये एक हो, जुन विशेषगरी मधेस तथा भित्री पहाडी क्षेत्रहरूमा बसोबास गर्छ। उनीहरू परम्परागत रूपमा मजदूरी गर्ने तथा कृषि क्षेत्रमा काम गर्ने समुदाय हुन्।
भाषा
तनहुँ जिल्ला जातीय तथा भाषिक विविधताले भरिपूर्ण जिल्ला हो, जहाँ विभिन्न समुदायका मानिसहरू आ-आफ्नो मातृभाषा बोलीचालीको माध्यमको रूपमा प्रयोग गर्छन्। नेपाली भाषा यहाँको सबैभन्दा बढी बोलिने भाषा हो, जुन अधिकांश जनसंख्याले दैनिक जीवनमा प्रयोग गर्छन्। यो सरकारी, शैक्षिक तथा औपचारिक कामकाजको भाषा पनि हो।
गुरुङ (तमु) भाषा बोल्ने समुदायको उपस्थिति तनहुँ जिल्लामा निकै उल्लेखनीय छ। विशेषगरी, जिल्लाका पहाडी तथा मध्यपहाडी क्षेत्रहरूमा गुरुङ भाषा बोल्नेहरूको संख्या उल्लेख्य छ। गुरुङ समुदायको मौलिक परम्परा, संस्कृति, लोकसंगीत तथा गुरुङ लिपिबाट लेख्ने चलनले भाषा संरक्षणमा टेवा पुगेको छ।
त्यस्तै, मगर समुदाय पनि तनहुँ जिल्लामा राम्रो उपस्थितिका साथ बसोबास गर्छ। मगर भाषाको आफ्नै मौलिकता छ, जुन मगर संस्कृतिसँग अभिन्न रूपमा जोडिएको छ। मगर समुदायमा मगराती लोकगीत, कथा-कथन परम्परा र मगर भाषा सम्बन्धी विविध गतिविधि रहेको पाइन्छ।
नेवारी भाषा बोल्ने समुदाय विशेषगरी व्यापारिक केन्द्रहरू तथा ऐतिहासिक स्थानहरूमा पाइन्छ। उनीहरू नेपालभाषा (नेवारी) को संरक्षणमा लागि परेका छन्, जसको आफ्नै लिपि, मौलिक शब्दावली तथा साहित्यिक महत्व छ।
तामाङ भाषा बोल्ने समुदाय पनि तनहुँमा पाइन्छ। तामाङ समुदायको भाषा ताम्स्यीक (तामाङ) हो, जसमा तामाङ जातिको सांस्कृतिक पहिचान झल्किन्छ। तामाङ संस्कृतिमा तामाङ सेलो, जातीय नृत्य र बौद्ध परम्पराको प्रभाव देखिन्छ।
दराई समुदाय तनहुँको केही भू-भागमा पाइन्छ, जसले आफ्नो मौलिक भाषा बोल्ने गर्छ। दराई भाषा नेपालका स्वदेशी भाषाहरू मध्येको एक हो, जसलाई लोपोन्मुख भाषाको रूपमा पनि लिइन्छ।
भोजपुरी, मैथिली, र थारू भाषी समुदायहरू पनि तनहुँमा बसोबास गर्छन्, विशेषगरी जिल्लाको समथर तथा दक्षिणी भेगहरूमा। यी भाषाहरू नेपालको तराई क्षेत्रमा बढी प्रचलित भए पनि गण्डकी प्रदेशका विभिन्न भागहरूमा पनि यी समुदायका मानिसहरू देख्न सकिन्छ।
तनहुँ जिल्लाको यो भाषिक विविधता यहाँको सांस्कृतिक सम्पन्नता दर्शाउने प्रमुख तत्व हो। मातृभाषाहरूको संरक्षण, विकास र निरन्तर प्रयोगले जिल्लाको जातीय तथा सांस्कृतिक विशेषतालाई जीवन्त राख्ने काम गरिरहेको छ।
धर्म
तनहुँ जिल्ला धार्मिक हिसाबले विविधतापूर्ण छ। यहाँ विभिन्न जातजातिहरूका आफ्नै धार्मिक आस्था र परम्पराहरू छन्। जिल्लामा मुख्य रूपमा हिन्दु, बौद्ध, किराँत, क्रिश्चियन (ईसाई), तथा इस्लाम धर्म मान्ने समुदायहरू पाइन्छन्।
हिन्दु धर्म
नेपालकै जस्तै तनहुँ जिल्लामा पनि हिन्दु धर्म मान्नेहरूको संख्या सबैभन्दा धेरै छ। हिन्दु धर्मअनुसार विभिन्न देवी-देवताहरूको पूजा गरिन्छ, र परम्परागत रूपमा वेद-पुराण, भागवत, रामायण, महाभारत जस्ता ग्रन्थहरू धार्मिक मार्गनिर्देशनको रूपमा लिइन्छ।
बौद्ध धर्म
तनहुँमा बौद्ध धर्म मान्ने समुदायहरू पनि उल्लेख्य रूपमा पाइन्छन्। विशेष गरी गुरुङ, तामाङ, तथा नेवार समुदाय बौद्ध धर्मका अनुयायीहरू हुन्।
किराँत धर्म
तनहुँमा थोरै मात्रामा भए पनि लिम्बु तथा अन्य किराँती समुदाय पाइन्छन्, जसले आफ्नो परम्परागत किराँत धर्म मान्ने गर्छन्।
क्रिश्चियन
नेपालभरि जस्तै तनहुँमा पनि पछिल्लो समय क्रिश्चियन धर्म मान्नेहरूको संख्या बढ्दै गएको छ। जिल्लामा थुप्रै चर्चहरू स्थापना भइसकेका छन्।
हावापानी र भू-उपयोग
हावापानी
तनहुँ जिल्ला भौगोलिक रूपमा विविधतायुक्त भएकाले यहाँ विभिन्न प्रकारका जलवायु पाइन्छन्। समुद्री सतहदेखि करिब १५० मिटरदेखि २,३२५ मिटर उचाइसम्म फैलिएको यस जिल्लामा मुख्यतः उष्ण समशीतोष्ण (Subtropical) देखि समशीतोष्ण (Temperate) जलवायु पाइन्छ।
- गर्मी मौसम (चैत–असार): गर्मी महिनामा यहाँको तापक्रम २५°C देखि ३५°C सम्म पुग्छ। समथर र तल्लो पहाडी क्षेत्रमा गर्मी बढी महसुस गरिन्छ भने उच्च पहाडी क्षेत्रहरू तुलनात्मक रूपमा चिसो रहन्छन्।
- जाडो मौसम (मंसिर–फागुन): जाडो महिनामा न्यूनतम तापक्रम ५°C देखि १०°C सम्म पुग्छ। उच्च पहाडी क्षेत्रहरूमा चिसो निकै बढी हुन्छ, विशेष गरी पुस–माघ महिनामा।
- वर्षा (असार–भदौ): तनहुँमा वार्षिक औसत २,००० – ३,००० मिलिमिटर वर्षा हुन्छ। प्रायः मनसुनका समयमा धेरै वर्षा हुने हुँदा बाढी, पहिरो जस्ता प्राकृतिक प्रकोपहरू पनि देखा पर्छन्।
- हावाको प्रवाह: प्रायः जाडो महिनामा चिसो बतास बहने तथा गर्मी महिनामा मधुरो हावा चल्ने गर्छ।
भू-उपयोग
तनहुँ जिल्लाको भूमि विभिन्न प्रयोजनका लागि उपयोग गरिन्छ। भू-उपयोगलाई मुख्यतः निम्नानुसार वर्गीकरण गर्न सकिन्छ:
कृषि भूमि – करिब ४०%
तनहुँ जिल्लाको ठूलो हिस्सा कृषियोग्य जमिनले ओगटेको छ, जहाँ मुख्यतः नदी किनार तथा समथर भूभागहरू कृषि कार्यका लागि प्रयोग गरिन्छ। यहाँका किसानहरूले विभिन्न प्रकारका बालीहरू उत्पादन गर्छन्, जसमा प्रमुख रूपमा धान, मकै, कोदो, गहुँ, आलु, तोरी, दलहन तथा तेलहन बालीहरू समावेश छन्। साथै, फलफूल खेतीमा सुन्तला, आरु, आँप, केरा, कटहर, लिची, अदुवा, अलैंची आदि व्यापक रूपमा उत्पादन गरिन्छ। व्यावसायिक तरकारी खेतीमा गोलभेंडा, बन्दा, काउली, भिण्डी, बोडी, सिमी, धनियाँ, प्याज, लसुन, मुला आदि उन्नत प्रविधिको प्रयोग गरी उत्पादन गरिन्छ, जसले स्थानीय बजारमा मात्र नभई बाहिरी बजारमा पनि महत्वपूर्ण योगदान पुर्याएको छ।
वन क्षेत्र – करिब ४५%
तनहुँ जिल्लाको करिब ४५% भू-भाग वनले ढाकिएको छ, जसले यस क्षेत्रको जैविक विविधता र वातावरणीय सन्तुलनमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। यहाँ मिश्रित वन पाइन्छ, जसमा प्रमुख वनस्पतिहरू साल, सिसौ, खयर, उत्तिस, लालीगुराँस, काफल, चिलाउने आदि रहेका छन्। यी वनस्पतिहरूले वन्यजन्तुका लागि प्राकृतिक वासस्थान उपलब्ध गराउनुका साथै पर्यावरणीय सन्तुलन कायम गर्न योगदान पुर्याउँछन्। वन्यजन्तुका रूपमा तनहुँमा चितुवा, मृग, बँदेल, खरायो, बाघ, भालु, बाँदर आदि पाइन्छन्, जसले जिल्लाको जैविक विविधतालाई अझ समृद्ध बनाउँछ। वन क्षेत्रले यहाँका स्थानीय समुदायलाई काठ, जडीबुटी, चारा तथा अन्य प्राकृतिक स्रोतहरूको आपूर्ति गर्ने महत्वपूर्ण स्रोतका रूपमा पनि काम गर्छ।
बस्ती र आवासीय क्षेत्र – करिब १०%
तनहुँ जिल्लाको बस्ती मुख्यतः पहाडी भूभागमा फैलिएको छ, जसले यहाँको जनजीवनलाई विविध सांस्कृतिक, भौगोलिक तथा ऐतिहासिक विशेषतासँग जोडिएको बनाएको छ। जिल्लाको सदरमुकाम दमौली व्यावसायिक, प्रशासनिक तथा शैक्षिक गतिविधिहरूको केन्द्र हो, जहाँ विभिन्न सरकारी तथा गैरसरकारी कार्यालयहरू अवस्थित छन्।
डुम्रे तनहुँको अर्को महत्वपूर्ण बजार क्षेत्र हो, जुन पृथ्वी राजमार्गको छेउमा रहेकोले आन्तरिक तथा बाह्य व्यापारका लागि प्रमुख केन्द्र बनेको छ। यसैगरी, भानु नगरपालिकाले ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक महत्व बोकेको छ, जसको नाम महान कवि भानुभक्त आचार्यसँग सम्बन्धित छ।
बन्दीपुर, ऐतिहासिक तथा पर्यटकीय दृष्टिकोणले महत्वपूर्ण स्थान हो, जुन नेपाली परम्परागत वास्तुकला, सांस्कृतिक सम्पदा र मनोरम दृश्यका लागि प्रसिद्ध छ। पहाडको टुप्पामा अवस्थित यस पुरानो बस्तीले स्वच्छ वातावरण, ऐतिहासिक सम्पदा तथा पर्यटन प्रवर्द्धनमा विशेष भूमिका खेल्दै आएको छ।
रिसिङ गाउँपालिका पहाडी भूभागमा अवस्थित कृषि तथा पशुपालनमा आधारित क्षेत्र हो, जहाँ गुरुङ, मगर, ब्राह्मण, क्षेत्री लगायतका समुदायको बसोबास छ। त्यस्तै, घिरिङ पनि कृषि, पशुपालन तथा जलस्रोतको उपलब्धताका कारण महत्वपूर्ण क्षेत्र मानिन्छ।
तनहुँका यी विभिन्न बस्तीहरू भौगोलिक तथा सांस्कृतिक रूपमा फरक-फरक विशेषता बोकेका छन्, जसले जिल्लाको समग्र पहिचानलाई विविधतापूर्ण बनाएको छ।
औद्योगिक तथा व्यावसायिक क्षेत्र – करिब ३%
तनहुँ जिल्लामा औद्योगिक तथा व्यावसायिक क्षेत्र करिब ३% मात्र ओगटेको भए पनि साना तथा घरेलु उद्योगहरूको उल्लेख्य उपस्थिति रहेको छ। यहाँको उद्योगहरू प्रायः कृषि तथा प्राकृतिक स्रोतसाधनमा आधारित छन्। काठ तथा फर्निचर उद्योगले स्थानीय कच्चा पदार्थको उपयोग गरी फर्निचर उत्पादन गर्छ, जसले रोजगारी सिर्जना गर्नुका साथै स्थानीय तथा बाह्य बजारमा माग पूरा गर्ने काम गर्छ।
त्यस्तै, आल्मुनियम तथा फलामका सामग्री उद्योगहरूले घरायसी तथा निर्माण सामग्री उत्पादनमा योगदान पुर्याइरहेका छन्। गार्मेन्ट उद्योगहरूले कपडा तथा तयारी पोशाक निर्माणमा केन्द्रित रहेका छन्, जसले रोजगारीका अवसरहरू सिर्जना गर्नुका साथै स्थानीय व्यापार प्रवर्द्धनमा मद्दत पुर्याइरहेका छन्।
डेरी उद्योग तनहुँको अर्को महत्त्वपूर्ण व्यावसायिक क्षेत्र हो, जसले स्थानीय किसानहरूबाट दूध संकलन गरी प्रशोधन तथा वितरण गर्ने काम गर्दछ। यसबाहेक, तेल मिल, चामल मिल, मसला उद्योग, मदिरा उत्पादन उद्योग, अलैंची तथा अदुवा प्रशोधन उद्योग जस्ता कृषि आधारित उद्योगहरू पनि जिल्लाभर फैलिएका छन्।
यद्यपि ठूला उद्योगहरूको संख्यामा सीमितता रहे पनि साना तथा घरेलु उद्योगहरू जिल्लाको आर्थिक समृद्धिमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलिरहेका छन्, जसले स्थानीयस्तरमा रोजगारी सिर्जना गर्दै आत्मनिर्भर अर्थतन्त्रको विकासमा योगदान पुर्याइरहेका छन्।
जलाशय, नदी तथा सिँचाइ क्षेत्र – करिब २%
तनहुँ जिल्लामा करिब २% भूभाग जलाशय, नदी तथा सिँचाइ क्षेत्रले ओगटेको छ। यहाँ बहने प्रमुख नदीहरू प्राकृतिक स्रोतका रूपमा रहेका छन्, जसले स्थानीय सिंचाइ प्रणालीमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्। त्रिशूली, मादी, सेती, बुल्दी, छाब्दी लगायतका नदीहरू यहाँका प्रमुख जलस्रोत हुन्, जसले कृषि उत्पादनमा ठूलो प्रभाव पार्छ।
त्रिशूली नदी जिल्लाको पश्चिमी भाग हुँदै बग्छ, जसले विद्युत उत्पादन तथा जलस्रोत व्यवस्थापनका लागि महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्याएको छ। मादी नदी कृषि कार्यका लागि महत्त्वपूर्ण स्रोत हो, जसको पानी स्थानीय किसानहरूले खेतबारीमा सिंचाइका लागि प्रयोग गर्छन्।
सेती नदी, जुन गण्डकी प्रदेशको प्रमुख नदीमध्ये एक हो, तनहुँ हुँदै बग्दछ र विभिन्न ग्रामीण बस्तीहरूमा खानेपानी तथा सिंचाइका लागि उपयोग गरिन्छ। बुल्दी र छाब्दी जस्ता साना नदीहरूले पनि स्थानीय स्तरमा खेतबारी सिंचाइ तथा जलविद्युत् परियोजनामा सघाउने काम गर्छन्।
सिँचाइ प्रणालीको विकासका लागि जिल्लामा विभिन्न साना तथा मध्यम सिँचाइ परियोजनाहरू सञ्चालनमा छन्। यी नदीहरूको पानीको उपयोग गरी नहरहरू निर्माण गरी कृषियोग्य जमिनमा सिंचाइ सुविधा विस्तार गरिएको छ। गर्मी मौसममा केही क्षेत्रमा पानीको अभाव देखिए पनि, यी नदीहरूको प्रभावकारी उपयोगले जिल्लाको कृषि उत्पादनलाई निरन्तरता दिन मद्दत पुर्याइरहेको छ।
पर्यटन
तनहुँ जिल्ला ऐतिहासिक, धार्मिक, सांस्कृतिक तथा प्राकृतिक दृष्टिकोणले महत्वपूर्ण जिल्ला हो। गण्डकी प्रदेशमा अवस्थित यो जिल्ला प्राकृतिक सुन्दरताले भरिपूर्ण छ भने विभिन्न धार्मिक तथा ऐतिहासिक स्थलहरूका कारण पर्यटकहरूका लागि आकर्षणको केन्द्रसमेत बनेको छ।
मुख्य पर्यटकीय स्थलहरू
बन्दीपुर
बन्दीपुर नेपालको पुरातात्त्विक महत्व बोकेको ऐतिहासिक शहर हो। यहाँ परम्परागत नेवारी वास्तुकला पाइन्छ, जसले यस स्थानलाई सांस्कृतिक धरोहरका रूपमा चिनाएको छ। शुद्ध वातावरण, रमणीय दृश्यावलोकन, र पर्यटन व्यवसायका लागि प्रसिद्ध बन्दीपुर पहाडको टुप्पोमा अवस्थित छ। यो स्थानबाट अन्नपूर्ण, माछापुच्छ्रे, मनास्लु जस्ता हिमालहरूको उत्कृष्ट दृश्यावलोकन गर्न सकिन्छ, जसले यसलाई प्राकृतिक रूपमा पनि आकर्षक गन्तव्य बनाएको छ।
ऋषिङ डाँडा
ऋषिङ डाँडा सूर्योदय तथा सूर्यास्त दृश्यका लागि प्रसिद्ध गन्तव्य हो। यहाँबाट अन्नपूर्ण, माछापुच्छ्रे, मनास्लु लगायतका हिमशृङ्खलाको मनोरम दृश्यावलोकन गर्न सकिन्छ। प्राकृतिक सौन्दर्यले भरिपूर्ण यो स्थान ट्रेकिङ तथा प्राकृतिक वातावरण मन पराउने पर्यटकहरूको लागि उपयुक्त मानिन्छ। हरियाली पहाड, शान्त वातावरण, र हिमाली दृश्यले यो क्षेत्रलाई पर्यटकहरूका लागि आकर्षक गन्तव्य बनाएको छ।
छाब्दी बाराही
छाब्दी बाराही तनहुँ जिल्लाको एक प्रसिद्ध धार्मिक तथा पर्यटकीय स्थल हो। यो स्थान प्राकृतिक सौन्दर्यले भरिपूर्ण छ र धार्मिक महत्त्व बोकेको क्षेत्रमध्ये एक मानिन्छ। यहाँको मुख्य आकर्षण छाब्दी पोखरी हो, जसको बीचमा बाराही देवीको मन्दिर अवस्थित छ।
छाब्दी बाराही धार्मिक श्रद्धालुहरूका लागि महत्वपूर्ण स्थल मात्र नभई पर्यटकहरूको लागि पनि मनमोहक गन्तव्य हो। हरियाली वातावरण, शान्त पोखरी, र ऐतिहासिक मन्दिरले यो स्थानलाई विशेष बनाएको छ। बिशेष गरी बिस्का जात्रा तथा विभिन्न चाडपर्वका अवसरमा यहाँ श्रद्धालुहरूको ठूलो भिड लाग्ने गर्छ।
व्यास गुफा
व्यास गुफा महाभारतकालीन महर्षि व्यासले तपस्या गरेको पौराणिक स्थल हो। यहाँ पाइने पुरातात्त्विक अवशेषहरूका कारण धार्मिक तथा ऐतिहासिक दृष्टिले महत्वपूर्ण मानिन्छ। हिन्दू धर्मावलम्बीहरूको लागि पवित्र स्थान भएकाले यस ठाउँमा भक्तजन तथा पर्यटकहरूको विशेष आकर्षण देखिन्छ। गुफाको प्राकृतिक संरचना, धार्मिक महत्त्व, र इतिहाससँगको सम्बन्धले यसलाई तनहुँ जिल्लाको प्रमुख तीर्थस्थल तथा पर्यटकीय गन्तव्य बनाएको छ।
सतिपाइला
सतिपाइला प्राकृतिक झरना, हरियाली तथा शान्त वातावरण रहेको क्षेत्र हो। प्रकृति प्रेमी तथा साहसिक गतिविधि मन पराउने पर्यटकहरूका लागि यो आकर्षक गन्तव्य मानिन्छ। यहाँको शीतल वातावरण र मनोरम दृश्यले आगन्तुकहरूलाई मोहित बनाउँछ। गर्मी मौसममा घुम्न जानेहरूको लागि उपयुक्त स्थल भएकाले यहाँ आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटकहरूको आकर्षण बढ्दै गएको छ।
त्रिवेणी धाम
त्रिवेणी धाम तनहुँ जिल्लाको एक प्रमुख धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्व बोकेको प्रसिद्ध तीर्थस्थल हो। यो स्थान हिन्दू धर्मावलम्बीहरूका लागि अत्यन्त पवित्र मानिन्छ, किनभने यहाँ तीनवटा नदीहरू—कालीगण्डकी, सेती, र मादी नदीको संगम अर्थात् त्रिवेणी रहेको छ। हिन्दू धार्मिक मान्यताअनुसार, त्रिवेणी संगममा स्नान गर्नाले पापमोचन भई मोक्ष प्राप्त हुने विश्वास गरिन्छ।
विशेष गरी माघे संक्रान्ति, रामनवमी, हरिशयनी एकादशी तथा अन्य धार्मिक अवसरहरूमा हजारौं श्रद्धालुहरू यहाँ स्नान गर्न तथा पूजा गर्न आउने गर्दछन्। यो क्षेत्र धार्मिक महत्त्वका साथै सांस्कृतिक दृष्टिले पनि महत्वपूर्ण मानिन्छ, किनभने यहाँ हरेक वर्ष मेलाहरू तथा धार्मिक अनुष्ठानहरू आयोजना गरिन्छन्।
त्रिवेणी धाममा विष्णु, राम, सीता, लक्ष्मण लगायतका विभिन्न देवी-देवताका मन्दिरहरू रहेका छन्, जसले यसको धार्मिक महत्त्वलाई अझ बढाएको छ। प्राकृतिक सुन्दरताले भरिएको यो क्षेत्र केवल धार्मिक तीर्थस्थल मात्र नभई पर्यटकीय हिसाबले पनि आकर्षक गन्तव्य हो।
मुक्तिनाथ गुफा
मुक्तिनाथ गुफा तनहुँ जिल्लाको महत्वपूर्ण धार्मिक तथा पर्यटकीय गुफा हो। यो हिन्दू तथा बौद्ध धर्मावलम्बीहरूको लागि आकर्षणको केन्द्र मानिन्छ। गुफाको भित्री भागमा विभिन्न पवित्र स्थलहरू रहेको धार्मिक मान्यता छ। प्राकृतिक रूपमा अद्भुत संरचना भएको यस गुफाले आध्यात्मिक यात्रुहरू र प्रकृति प्रेमीहरूलाई आकर्षित गर्ने गर्छ।
मादी नदी तथा बुल्दी
मादी नदी तथा बुल्दी खोलाको किनार तनहुँ जिल्लाका प्रमुख प्राकृतिक गन्तव्यहरूमध्ये एक हुन्। यी स्थानहरू शान्त वातावरण, स्वच्छ पानी, र सुन्दर प्राकृतिक दृश्यका कारण पर्यटकहरूका लागि आकर्षक गन्तव्य बनेका छन्।
विशेष गरी पिकनिक, क्याम्पिङ, तथा जल क्रीडा जस्ता गतिविधिहरूका लागि यी नदी किनारहरू उपयुक्त छन्। गर्मी मौसममा स्थानिय तथा बाह्य पर्यटकहरू परिवार र साथीहरूसँग रमाइलो गर्न यहाँ आउने गर्छन्। मादी नदीको स्वच्छ पानीमा पौडी खेल्न, डुंगा सयर गर्न, वा किनारमा आरामदायी समय बिताउन सकिन्छ।
यी क्षेत्रहरू स्थानीय पर्यटन प्रवर्द्धनका लागि महत्वपूर्ण प्राकृतिक सम्पदा हुन्। यदि आवश्यक पूर्वाधार विकास गर्न सकियो भने, मादी नदी र बुल्दी खोलालाई अझ व्यवस्थित पारेर पर्यटकीय हिसाबले अझ आकर्षक बनाउने सकिन्छ।
शिक्षा र स्वास्थ्य
शिक्षा:
तनहुँ जिल्ला शैक्षिक दृष्टिले नेपालका अगाडि बढिरहेका जिल्लामध्ये एक हो। यहाँ विद्यालय तहदेखि उच्च शिक्षासम्मका सुविधा उपलब्ध छन्।
विद्यालय शिक्षा
तनहुँ जिल्लामा सामुदायिक तथा निजी विद्यालयहरू प्रशस्त संख्या रहेका छन्, जसले आधारभूतदेखि माध्यमिक तहसम्मको शिक्षा प्रदान गर्दै आएका छन्। अधिकांश विद्यालयहरूमा आधुनिक पठनपाठन प्रणालीको प्रयोग सुरु भइसकेको छ, जसमा डिजिटल शिक्षा, ई-लर्निङ, र प्राविधिक शिक्षाको प्रवृत्ति क्रमशः वृद्धि हुँदै गएको छ। विद्यार्थीहरू विद्यालय तहमा माध्यमिक शिक्षा परीक्षा (SEE) तथा कक्षा १२ को परीक्षा उत्तीर्ण गरेपछि उच्च शिक्षाका लागि नेपालका ठूला सहरहरू जस्तै काठमाडौँ, पोखरा, र चितवन जाने प्रचलन छ। साथै, केही विद्यार्थीहरू अध्ययनका लागि विदेश जाने प्रवृत्ति पनि बढ्दो छ। शिक्षाको गुणस्तर सुधार गर्न स्थानीय तथा सरकारी प्रयासहरू जारी रहेका छन्, जसले जिल्लाको समग्र शैक्षिक विकासमा सकारात्मक प्रभाव पारिरहेको छ।
उच्च शिक्षा
तनहुँ जिल्लामा उच्च शिक्षाका लागि विभिन्न कलेजहरू स्थापना भएका छन्, जसले व्यवस्थापन, शिक्षा, विज्ञान, कृषि, स्वास्थ्य, र इन्जिनियरिङ् जस्ता विविध विषयमा अध्ययनको अवसर प्रदान गरिरहेका छन्। व्यवस्थापन संकाय अन्तर्गत BBA (Bachelor of Business Administration) र BBS (Bachelor of Business Studies) जस्ता कोर्सहरू उपलब्ध छन्, जुन व्यावसायिक तथा वित्तीय क्षेत्रतर्फ विद्यार्थीहरूलाई सक्षम बनाउँछन्। शिक्षाशास्त्रतर्फ B.Ed (Bachelor of Education) कार्यक्रम सञ्चालनमा छ, जसले भविष्यका शिक्षकहरू उत्पादन गर्न मद्दत गर्छ। विज्ञान संकाय अन्तर्गत B.Sc (Bachelor of Science), कृषि संकायका कार्यक्रमहरू, तथा स्वास्थ्य क्षेत्रतर्फ PCL Nursing (Proficiency Certificate Level Nursing) लगायतका कोर्सहरू सञ्चालनमा छन्।
यद्यपि, सीमित विषयहरू मात्र उपलब्ध भएकाले विद्यार्थीहरू उच्च शिक्षाका लागि पोखरा, चितवन, काठमाडौँ लगायतका ठूला सहरहरूमा जाने गर्छन्। इन्जिनियरिङ्, मेडिकल, सूचना प्रविधि, तथा अनुसन्धानमूलक अध्ययनका लागि जिल्लाभित्र पर्यायवाची शैक्षिक संस्था नभएकाले विद्यार्थीहरूले बाहिरी संस्थाहरू रोज्ने गरेका छन्। सरकारले उच्च शिक्षाको पहुँच विस्तार गर्न प्रयास गरिरहेको भए पनि प्राविधिक तथा व्यावसायिक शिक्षा प्रवर्द्धन गर्न थप स्रोत साधन तथा पूर्वाधार आवश्यक देखिन्छ। जिल्लामा व्यावसायिक र प्राविधिक शिक्षाको वृद्धि भएमा विद्यार्थीहरूलाई स्वदेशमै गुणस्तरीय अध्ययनको अवसर प्राप्त हुने आशा गर्न सकिन्छ।
महत्त्वपूर्ण शैक्षिक संस्थाहरू:
- डम्मर कुमारी कलेज (Damauli) – त्रिभुवन विश्वविद्यालय अन्तर्गत।
- गायत्री कलेज (Damauli)।
- शिक्षा संकायका लागि विभिन्न सामुदायिक कलेजहरू।
- प्राविधिक शिक्षा तथा व्यवसायिक तालिम केन्द्र (CTEVT) अन्तर्गतका संस्थाहरू
शिक्षामा चुनौतीहरू
तनहुँ जिल्लाको शिक्षाक्षेत्रले विभिन्न चुनौतीहरूको सामना गरिरहेको छ, विशेषगरी दुर्गम क्षेत्रका विद्यालयहरूमा आवश्यक भौतिक सुविधा, योग्य शिक्षक, र डिजिटल प्रविधिको अभाव प्रमुख समस्याका रूपमा देखिन्छ। ग्रामीण विद्यालयहरूमा उचित पूर्वाधार, प्रयोगशालाहरू, पुस्तकालय, तथा प्रविधियुक्त पठनपाठनको कमीले विद्यार्थीहरूको सिकाइ प्रक्रियामा असर पार्ने गरेको छ।
त्यसैगरी, गरिबी पनि शिक्षाको ठूलो चुनौती बनेको छ। आर्थिक अवस्था कमजोर भएका परिवारका बालबालिकाहरूले शिक्षाको पहुँच पाउन कठिनाइ भोग्नुका साथै कतिपय विद्यार्थीहरूले विद्यालय बीचमै छोड्ने (dropout) प्रवृत्ति देखिन्छ। विशेष गरी श्रमिक वर्गका बालबालिकाहरूलाई शिक्षामा टिकाइराख्न सरकार तथा गैर-सरकारी संस्थाहरूले थप सहयोग आवश्यक छ।
शहरी र ग्रामीण विद्यालयहरूबीच शिक्षाको गुणस्तरमा पनि ठूलो अन्तर छ। शहरी क्षेत्रमा रहेको विद्यालयहरूमा प्रविधियुक्त कक्षा कोठा, अनुभवी शिक्षकहरू, र अतिरिक्त क्रियाकलापहरू उपलब्ध भए पनि ग्रामीण क्षेत्रका विद्यालयहरू अझै परम्परागत शिक्षण शैलीमा सीमित छन्। डिजिटल शिक्षाको अभावका कारण ग्रामीण विद्यार्थीहरू प्रतिस्पर्धात्मक रूपमा पछाडि पर्ने स्थिति छ।
यी चुनौतीहरू समाधान गर्न शिक्षक प्रशिक्षण, प्रविधिको पहुँच विस्तार, छात्रवृत्ति कार्यक्रम, तथा शिक्षा प्रणाली सुधारमा नीति निर्माण आवश्यक देखिन्छ, जसले जिल्लाको समग्र शैक्षिक सुधारमा योगदान पुर्याउनेछ।
स्वास्थ्य:
तनहुँ जिल्लामा आधारभूतदेखि विशेषज्ञ स्वास्थ्य सेवासम्मका सुविधा पाइन्छन्। सरकारी तथा निजी अस्पताल, स्वास्थ्य चौकीहरू तथा सामुदायिक स्वास्थ्य केन्द्रहरूले सेवा प्रदान गर्दै आएका छन्।
महत्त्वपूर्ण स्वास्थ्य संस्थाहरू:
तनहुँ जिल्ला अस्पताल (दमौली): तनहुँ जिल्लाको प्रमुख सरकारी अस्पताल हो, जसले स्थानीय तथा आसपासका नागरिकहरूलाई विभिन्न स्वास्थ्य सेवाहरू प्रदान गर्दै आएको छ। यहाँ आकस्मिक सेवा (Emergency Service), सर्जरी, मातृ-शिशु सेवा, तथा सामान्य स्वास्थ्य परामर्श जस्ता सुविधा उपलब्ध छन्।
यस अस्पतालमा प्रसूति सेवा, बालरोग उपचार, प्रयोगशाला परीक्षण, खोप सेवा, एक्स-रे तथा अल्ट्रासाउन्ड जस्ता सुविधाहरू समेत सञ्चालनमा छन्। आकस्मिक तथा सर्जरी सेवाका लागि दक्ष चिकित्सक तथा नर्सहरूको टोली खटिएको छ, जसले बिरामीहरूलाई २४ घण्टा सेवा प्रदान गर्छ।
यद्यपि, सीमित स्रोतसाधनका कारण अत्याधुनिक उपचार सेवा र विशेषज्ञ चिकित्सकहरूको अभाव महसुस गरिएको छ। विशेषगरी जटिल रोगहरूका लागि बिरामीहरूलाई पोखरा वा काठमाडौँका ठूला अस्पतालहरूमा जानुपर्ने बाध्यता छ। अस्पतालको सेवा विस्तार तथा थप उपकरणको उपलब्धता भएमा जिल्लावासीहरूले अझ प्रभावकारी स्वास्थ्य सेवा प्राप्त गर्न सक्नेछन्।
जीपी कोइराला राष्ट्रिय श्वासप्रश्वास रोग केन्द्र (शुक्लागण्डकी): तनहुँ जिल्लाको प्रमुख स्वास्थ्य संस्थामध्ये एक हो, जसले विशेष रूपमा श्वासप्रश्वाससम्बन्धी रोगको उपचार तथा अनुसन्धान गर्दै आएको छ। यो केन्द्र क्षयरोग, दम , न्यूमोनिया , क्रोनिक अब्स्ट्रक्टिभ पल्मोनरी डिजिज (COPD) लगायतका रोगहरूको उपचारमा केन्द्रित छ।
यस अस्पतालमा आधुनिक प्रविधियुक्त प्रयोगशाला, एक्स-रे, सिटी स्क्यान, तथा अन्य थेरापी सेवा उपलब्ध छन्। साथै, यहाँ विशेष गरी क्षयरोग नियन्त्रण तथा दीर्घकालीन श्वासप्रश्वास रोगको व्यवस्थापनका लागि अनुसन्धान पनि गरिन्छ। नेपालभरिकै बिरामीहरू यहाँ उपचारका लागि आउने भएकाले यो केन्द्र राष्ट्रिय रूपमा महत्त्वपूर्ण स्वास्थ्य संस्था मानिन्छ।
यद्यपि, अत्यधिक बिरामीको चाप, आवश्यक स्रोतसाधन तथा विशेषज्ञ चिकित्सकको अभाव जस्ता चुनौतीहरू छन्। यदि थप विशेषज्ञ सेवा, उपकरण तथा जनशक्ति वृद्धि गर्न सकिएमा यो केन्द्रलाई नेपालकै प्रमुख फोक्सो रोग उपचार तथा अनुसन्धान केन्द्रका रूपमा विकसित गर्न सकिन्छ।
गण्डकी मेडिकल कलेज (पोखरा नजिक): पोखरामा अवस्थित एक प्रमुख स्वास्थ्य संस्था हो, जहाँ तनहुँ जिल्लाका बिरामीहरू विशेषज्ञ उपचारका लागि जाने गर्दछन्। यो मेडिकल कलेज शिक्षण अस्पतालसमेत भएकाले नवीनतम प्रविधि, विशेषज्ञ चिकित्सक, तथा उन्नत स्वास्थ्य सेवा प्रदान गर्न सक्षम छ।
यहाँ हृदय रोग, न्युरोलोजी, नेफ्रोलोजी (मिर्गौला रोग), अस्थि रोग, प्रसूति तथा स्त्रीरोग, बाल रोग, सर्जरी, रेडियोलोजी, डेन्टल (दन्त रोग), मानसिक स्वास्थ्य, लगायतका बिभिन्न शाखामा उपचार सेवा उपलब्ध छन्। साथै, आकस्मिक सेवा (Emergency), सघन उपचार कक्ष (ICU), तथा विभिन्न प्रकारका सर्जरी सुविधाहरू पनि यहाँ प्रदान गरिन्छ।
तनहुँका बिरामीहरूलाई जटिल रोगहरूको उपचार, विशेषज्ञ परामर्श, तथा सघन स्वास्थ्य सेवा आवश्यक परेमा पोखरास्थित गण्डकी मेडिकल कलेज प्रमुख विकल्प बन्ने गरेको छ। यद्यपि, विशेषज्ञ उपचार तथा प्रविधियुक्त स्वास्थ्य सेवाहरू महँगो हुने भएकाले सर्वसाधारणका लागि सहज पहुँचमा ल्याउन अझै सुधार आवश्यक देखिन्छ।स्वास्थ्य सेवाका चुनौतीहरू:
तनहुँ जिल्लामा स्वास्थ्य सेवामा विभिन्न चुनौतीहरू छन्, विशेषगरी ग्रामीण भेगमा विशेषज्ञ डाक्टर तथा अत्याधुनिक उपकरणको अभाव प्रमुख समस्या हो। दुर्गम क्षेत्रका स्वास्थ्य चौकी तथा अस्पतालहरूमा दक्ष जनशक्ति र प्रविधि सीमित भएकाले जटिल स्वास्थ्य समस्याहरू समाधान गर्न बिरामीहरूलाई पोखरा वा काठमाडौँसम्म जानुपर्ने बाध्यता छ।
यसैगरी, जिल्लामा सघन उपचार कक्ष (ICU) तथा अत्याधुनिक सेवा प्रदान गर्ने अस्पतालको कमी भएकोले गम्भीर रोगहरूका लागि प्रभावकारी उपचार सहज रूपमा उपलब्ध छैन। कतिपय स्थानहरूमा पिउने पानी तथा सरसफाइको अभावका कारण टाइफाइड, झाडापखाला, जन्डिस जस्ता रोगहरूको जोखिम उच्च रहेको छ, जसले सर्वसाधारणको स्वास्थ्यमा प्रतिकूल प्रभाव पारिरहेको छ।
त्यस्तै, बालमृत्यु दर र मातृमृत्यु दर घटाउन अझै धेरै सुधार गर्नुपर्ने अवस्था छ। प्रसूति सेवामा गुणस्तर वृद्धि गर्न, पोषण सुधार गर्न, र मातृ तथा शिशु स्वास्थ्य कार्यक्रम प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन गर्न आवश्यक छ। स्वास्थ्य सेवामा संरचना तथा स्रोतसाधनको विकास नगरेसम्म जिल्लावासीहरूले आधारभूतदेखि विशेषज्ञ उपचार सेवा सहज रूपमा पाउन कठिन हुनेछ।
आर्थिक व्यवसायहरू
तनहुँ जिल्लाको आर्थिक प्रणाली मुख्य रूपमा कृषि, पशुपालन, उद्योग, पर्यटन, व्यापार तथा सेवामूलक व्यवसायहरूमा आधारित छ। जिल्लाको भौगोलिक बनावट तथा प्राकृतिक स्रोतहरूको उपयोग गर्दै विभिन्न व्यवसाय सञ्चालन भएका छन्।
कृषि तथा पशुपालन
तनहुँ जिल्लाको प्रमुख अर्थतन्त्र कृषि तथा पशुपालन हो, जहाँका अधिकांश जनता खेतीपातीमा संलग्न छन्। यहाँ मुख्य अन्नबालीहरूमा धान, मकै, गहुँ, कोदो, तोरी, आलु आदि उत्पादन गरिन्छ। फलफूल खेतीमा सुन्तला, केरा, आँप, कटहर, लिची, अदुवा, अलैंची जस्ता बालीहरू प्रचलित छन्। त्यस्तै, व्यावसायिक तरकारी खेतीअन्तर्गत गोलभेंडा, बन्दा, काउली, भिन्डी, सिमी, मुला, धनियाँ आदि उत्पादन गरिन्छ। पशुपालनतर्फ गाई, भैंसी, बाख्रा तथा कुखुरा पालनलाई प्राथमिकता दिइएको छ, जसबाट दूध, मासु तथा अण्डा उत्पादन गरी स्थानीय तथा राष्ट्रिय बजारमा आपूर्ति गरिन्छ।
पर्यटन व्यवसाय
तनहुँ जिल्लाको महत्वपूर्ण आर्थिक स्रोतमध्ये एक हो। यस जिल्लामा बन्दीपुर, व्यास गुफा, छाब्दी बाराही, ऋषिङ डाँडा, त्रिवेणी धाम, मुक्तिनाथ गुफा, सतिपाइला जस्ता पर्यटकीय स्थलहरू छन्, जसले आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटकलाई आकर्षित गर्दै आएका छन्। पछिल्ला वर्षहरूमा होटल, लज, रेष्टुरेन्ट तथा होमस्टे व्यवसाय फस्टाउँदै गएको छ, जसले स्थानीय रोजगार तथा आम्दानीका अवसरहरू सिर्जना गरिरहेको छ। साथै, साहसिक पर्यटन जस्तै ट्रेकिङ, पदयात्रा तथा धार्मिक पर्यटनले जिल्लाको आर्थिक विकासमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याइरहेको छ।
औद्योगिक तथा घरेलु उद्योग
औद्योगिक तथा घरेलु उद्योग तनहुँ जिल्लामा ठूला उद्योगहरूको संख्या सीमित भए पनि विभिन्न लघु तथा घरेलु उद्योगहरू सञ्चालनमा छन्, जसले स्थानीय स्तरमा रोजगारी सिर्जना गरिरहेको छ। यहाँ काठ तथा फर्निचर उद्योग व्यापक रूपमा फस्टाएको छ, जसअन्तर्गत फर्निचर, झ्याल, ढोका तथा अन्य काठजन्य सामग्रीहरू उत्पादन गरिन्छ। हस्तकला तथा ढाका कपडा उद्योगले परम्परागत नेपाली कपडालाई प्रवर्द्धन गर्दै आएको छ। डेरी तथा दुग्धजन्य उद्योगमार्फत दूध, घिउ, दही तथा पनिर उत्पादन गरिन्छ। यस्तै, फलाम तथा आल्मुनियम उद्योगमा घरेलु तथा निर्माण सामग्री उत्पादन हुने गरेको छ। साथै, माटोका भाडाकुँडा तथा मूर्तिकलाको उत्पादनले परम्परागत कलालाई संरक्षण गर्दै स्थानीय बजारमा व्यापारिक महत्व बढाएको छ।
व्यापार तथा बजार व्यवसाय
तनहुँ जिल्लाका प्रमुख व्यापारिक केन्द्रहरूमा दमौली, डुम्रे, भानु, बन्दीपुर, रिसिङ, घिरिङ आदि पर्छन्। यी बजारहरूबाट दैनिक उपभोग्य वस्तुहरू, लत्ताकपडा, हार्डवेयर, खाद्य सामग्री, इलेक्ट्रोनिक्स आदिको व्यापार सञ्चालन हुन्छ। साथै, स्थानीय कृषि तथा पशुपालनजन्य उत्पादनहरूको विक्री वितरण पनि हुने गरेको छ, जसले किसान तथा व्यवसायीहरूलाई आर्थिक रूपमा सबल बनाउने भूमिका खेल्छ। जिल्लामा बजार व्यवसाय विस्तार भएसँगै व्यापारिक गतिविधि प्रवर्द्धन हुने क्रम बढ्दो छ।
जलस्रोत तथा जलविद्युत्
तनहुँ जिल्ला जलविद्युत् उत्पादनका लागि अत्यन्त सम्भावनायुक्त जिल्ला मानिन्छ। यहाँका विभिन्न नदी तथा खोलाहरूबाट जलविद्युत् उत्पादनको राम्रो सम्भावना रहेको छ। सेती जलविद्युत् आयोजना, मादी खोला जलविद्युत् आयोजना लगायतका परियोजनाहरू सञ्चालनमा रहेका छन्, जसले स्थानीय तथा राष्ट्रिय ऊर्जा आपूर्तिमा योगदान पुर्याइरहेका छन्। साथै, त्रिशूली, मादी, सेती, बुल्दी, छाब्दी आदि प्रमुख नदीहरू सिंचाइ तथा खानेपानी आपूर्तिका लागि उपयोग गरिएका छन्। यदि जलविद्युत् परियोजनाहरूको उचित व्यवस्थापन र विस्तार गर्न सकिएमा तनहुँ जिल्ला ऊर्जा उत्पादनमा अझ बढी आत्मनिर्भर बन्न सक्छ।
वैदेशिक रोजगार तथा रेमिट्यान्स
तनहुँ जिल्लाका धेरै युवाहरू रोजगारीका लागि खाडी राष्ट्र, मलेसिया, कोरिया, जापान, युरोप तथा अमेरिका गएका छन्। विदेशमा कार्यरत श्रमिकहरूले पठाउने रेमिट्यान्सले स्थानीय व्यापार, घर निर्माण, शिक्षा, स्वास्थ्य तथा सेवाक्षेत्रको विकासमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। वैदेशिक रोजगारले जिल्लामा आर्थिक गतिविधि बढाएको भए पनि दक्ष जनशक्तिको अभाव र दीर्घकालीन रोजगारीको चुनौती कायम छ। यदि वैदेशिक रोजगारीबाट प्राप्त अनुभव र पूँजीलाई सही रूपमा परिचालन गर्न सकिएमा तनहुँको समग्र आर्थिक विकासमा टेवा पुग्न सक्छ।
यातायात
तनहुँ जिल्ला नेपालको प्रमुख राजमार्गहरूका साथै ग्रामीण सडक सञ्जालले जोडिएको जिल्ला हो। प्रमुख यातायात मार्गहरूमध्ये पृथ्वी राजमार्ग (काठमाडौँ-पोखरा सडक) तनहुँ हुँदै गएको छ, जसले जिल्लालाई नेपालका प्रमुख सहरहरूसँग जोड्छ।
सडक यातायात:
जिल्लामा मुख्यगरी बस, माइक्रोबस, जीप, टेम्पो तथा मोटरसाइकल यातायातको प्रमुख साधन हुन्। डुम्रे, दमौली, म्याग्दे, भानु, बन्दिपुर, शुक्लागण्डकी जस्ता स्थानहरूसम्म पिच तथा ग्राभेल सडकले पहुँच पुर्याएको छ। ग्रामीण क्षेत्रहरूमा भने अझै कच्ची सडकहरूको संख्या धेरै छ, जसले बर्खामा यातायात आवागमनमा समस्या ल्याउने गर्छ।
सार्वजनिक यातायात:
तनहुँमा विभिन्न निजी तथा सहकारी संस्थाहरूले लोकल तथा लामो दूरीका बस सेवा सञ्चालन गर्दै आएका छन्। दमौलीबाट काठमाडौँ, पोखरा, चितवन, बुटवल, र अन्य सहरहरूका लागि नियमित बस सेवा उपलब्ध छ।
नदी तथा हवाई यातायात:
जिल्लामा ठूला नदीहरू भए पनि नदीमार्ग यातायातको विकास भएको छैन। यहाँ हाल नियमित हवाई सेवा सञ्चालन हुने कुनै विमानस्थल छैन, तर पोखरा अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल नजिकै भएकाले हवाई यात्राका लागि यात्रुहरूले पोखरा प्रयोग गर्छन्।
यातायातका चुनौतीहरू
तनहुँ जिल्लामा यातायात पूर्वाधारको विकास भए तापनि अझै केही महत्वपूर्ण चुनौतीहरू रहेका छन्। ग्रामीण भेगका धेरै स्थानहरूमा अझै पक्की सडकको अभाव रहेको छ, जसका कारण आवागमन कठिन हुन्छ, विशेषगरी वर्षायाममा। अधिकांश दुर्गम क्षेत्रहरू कच्ची सडकमा निर्भर छन्, जसले यातायात सेवा प्रभावकारी बनाउन चुनौती थपेको छ।
त्यस्तै, बर्खायाममा पहिरोका कारण पृथ्वी राजमार्ग अवरुद्ध हुने समस्या बारम्बार देखिन्छ। यो राजमार्ग नेपालका महत्वपूर्ण व्यापारिक तथा पर्यटकीय मार्गहरूमध्ये एक भएकाले पहिरोका कारण यात्रा कठिन हुनु तथा ढुवानी ढिलो हुनु ठूलो समस्या बनेको छ।
सहरी क्षेत्रमा सवारी साधनको चाप बढ्दै जाँदा ट्राफिक जामको समस्या देखा पर्न थालेको छ। दमौली, डुम्रे, बन्दिपुर, भानुजस्ता क्षेत्रहरूमा सडक संकुचित हुनुका साथै सवारी साधनको असन्तुलित वृद्धि ट्राफिक व्यवस्थापनका लागि चुनौती बनेको छ।
यस्तै, सार्वजनिक यातायात सेवा सबै क्षेत्रसम्म व्यवस्थित रूपमा विस्तार हुन नसकेको अवस्था छ। केही दुर्गम क्षेत्रमा यातायात सेवा नियमित नभएकाले सर्वसाधारणलाई यात्रा गर्न कठिनाइ हुन्छ। सार्वजनिक यातायात प्रणालीलाई व्यवस्थित बनाउन तथा ग्रामीण क्षेत्रहरूमा सेवा विस्तार गर्न अझै पहल आवश्यक देखिन्छ।
सामाजिक तथा आर्थिक अवस्था
तनहुँ जिल्ला नेपालको गण्डकी प्रदेशमा अवस्थित एक महत्वपूर्ण जिल्ला हो। यहाँको सामाजिक तथा आर्थिक अवस्था विविध क्षेत्रहरूसँग सम्बन्धित छ, जसले जिल्लाको समग्र जीवनस्तर निर्धारण गर्छ।
सामाजिक अवस्था
जनसंख्या तथा जातीय संरचना
तनहुँ जिल्लामा विभिन्न जातजाति तथा समुदायका मानिसहरू बसोबास गर्छन्। प्रमुख जातीय समूहहरूमा ब्राह्मण, क्षेत्री, मगर, गुरुङ, नेवार, दलित तथा अन्य आदिवासी जनजातिहरू पर्छन्।
शिक्षा
तनहुँमा शिक्षाको पहुँच राम्रो छ। यहाँ प्राथमिक, माध्यमिक तथा उच्च शिक्षा प्रदान गर्ने विद्यालय र क्याम्पसहरू छन्। जिल्लामा सरकारी तथा निजी विद्यालयहरूको संख्या उल्लेखनीय रहेको छ।
स्वास्थ्य सेवा
जिल्लामा प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्र, अस्पताल तथा निजी क्लिनिकहरू छन्। दमौलीमा रहेको तनहुँ अस्पताल प्रमुख सरकारी स्वास्थ्य केन्द्र हो। गाउँगाउँमा प्राथमिक स्वास्थ्य चौकीहरू सञ्चालनमा छन्, तर अझै केही स्थानमा स्तरीय स्वास्थ्य सेवा आवश्यक छ।
धर्म तथा संस्कृति
यहाँ हिन्दू, बौद्ध, किराँत तथा इसाई धर्मावलम्बीहरूको बसोबास छ। विभिन्न जातजातिका मौलिक संस्कृतिहरू यहाँ देख्न पाइन्छ। महत्वपूर्ण चाडपर्वहरूमा दशैं, तिहार, ल्होसार, तीज, चैते दशैं, माघे संक्रान्ति, बुद्ध जयन्ती आदि पर्दछन्।
आर्थिक अवस्था
कृषि तथा पशुपालन
तनहुँ जिल्लाको प्रमुख पेशा कृषि हो। यहाँका अधिकांश जनता खेतीपातीमा संलग्न छन्।
- मुख्य अन्नबाली – धान, मकै, गहुँ, कोदो, तोरी, आलु आदि।
- फलफूल खेती – सुन्तला, केरा, आँप, कटहर, लिची, अदुवा, अलैंची आदि।
- तरकारी खेती – गोलभेंडा, बन्दा, काउली, भिन्डी, सिमी, मुला, धनियाँ आदि।
- व्यावसायिक पशुपालन – गाई, भैंसी, बाख्रा, कुखुरा पालनबाट दूध, मासु तथा अण्डा उत्पादन।
पर्यटन व्यवसाय
तनहुँमा बन्दीपुर, व्यास गुफा, छाब्दी बाराही, ऋषिङ डाँडा, त्रिवेणी धाम, मुक्तिनाथ गुफा, सतिपाइला जस्ता पर्यटकीय स्थलहरू छन्।
- होटल, लज, रेष्टुरेन्ट तथा होमस्टे व्यवसाय फस्टाउँदै गएको छ।
- साहसिक पर्यटन जस्तै ट्रेकिङ, पदयात्रा तथा धार्मिक पर्यटनले स्थानीय आर्थिक विकासमा योगदान पुर्याइरहेको छ।
औद्योगिक तथा घरेलु उद्योग
तनहुँ जिल्लामा ठूला उद्योगहरू सीमित भए पनि विभिन्न लघु तथा घरेलु उद्योगहरू सञ्चालनमा छन्।
- काठ तथा फर्निचर उद्योग
- हस्तकला तथा ढाका कपडा उद्योग
- डेरी तथा दुग्धजन्य उद्योग
- फलाम तथा आल्मुनियम उद्योग
- माटोका भाडाकुँडा तथा मूर्तिकलाको उत्पादन
व्यापार तथा बजार व्यवसाय
- तनहुँको प्रमुख व्यापारिक केन्द्रहरू दमौली, डुम्रे, भानु, बन्दीपुर, रिसिङ, घिरिङ आदि हुन्।
- दैनिक उपभोग्य वस्तुहरू, लत्ताकपडा, हार्डवेयर, खाद्य सामग्री, इलेक्ट्रोनिक्स आदिको व्यापार।
- कृषि तथा पशुपालनजन्य उत्पादनको विक्री वितरण।
जलस्रोत तथा जलविद्युत्
तनहुँ जिल्ला जलविद्युत् उत्पादनका लागि पनि सम्भावनायुक्त जिल्ला हो।
- सेती जलविद्युत् आयोजना, मादी खोला जलविद्युत् आयोजना लगायतका परियोजनाहरू सञ्चालनमा छन्।
- सिंचाइ तथा खानेपानीका लागि प्रमुख नदीहरू – त्रिशूली, मादी, सेती, बुल्दी, छाब्दी आदि।
वैदेशिक रोजगार तथा रेमिट्यान्स
- तनहुँका धेरै युवाहरू विदेश (खाडी राष्ट्र, मलेसिया, कोरिया, जापान, युरोप, अमेरिका) रोजगारीमा गएका छन्।
- प्राप्त रेमिट्यान्सले स्थानीय व्यापार, घर निर्माण तथा सेवाक्षेत्रलाई टेवा पुर्याएको छ।
ज्योतिषहरू
ज्योतिष विवरण लोड हुँदैछ...
राशिफल
राशिफल लोड हुँदैछ...
मुख्य समाचार
Loading footer...