लक्ष्मी शर्मा
लक्ष्मी शर्मा नेपाली महिला उद्यमी तथा समाजसेवी हुन्, जसले नेपालको इतिहासमा पहिलो महिला अटो रिक्सा (टेम्पो) चालकको रूपमा नाम कमाएकी छिन्। उनलाई केवल यो नयाँ क्षेत्रमा प्रवेश गर्ने pioneering महिला मात्र नभएर नेपालको पहिलो बटन निर्माण उद्योग स्थापना गरेकी सफल उद्यमीका रूपमा पनि चिनिन्छ। उनको संघर्षमय जीवन र साहसिक कदमहरूले नेपाली महिलाहरुलाई नयाँ बाटो देखाएको छ।
लक्ष्मी शर्माको प्रारम्भिक जीवन संघर्ष, साहस र आत्मसम्मानको गहिरो कथा हो। काठमाडौंमा जन्मिएर उनले आफ्नो बाल्यकाल नेपालकै राजदरबारमा काम गर्दै बिताइन्। एक सानो उमेरकी बालिकाका लागि त्यो वातावरण कठिन थियो—जहाँ दिनभरि पूजा सामग्री जुटाउने, सफा गर्ने जस्ता कामहरू गर्दागर्दै उनले धेरै चाँडै जीवनको कठोर यथार्थको सामना गर्नुपर्यो। प्रतिमहिना झन्डै २० रुपैयाँको पारिश्रमिकमा उनले आत्मनिर्भरता र कर्मशीलता सिकिन्।
तर उनका व्यक्तिगत संघर्षहरू त्यतिमा मात्र सीमित रहेनन्। १३ वर्षको नाजुक उमेरमै उनी विवाह बन्धनमा बाँधिइन्, जुन उमेरमा धेरै बालबालिकाहरू अझै स्कुल पढ्दै हुन्छन्। पारिवारिक दायित्व र सामाजिक अपेक्षाले उनलाई छिटै परिपक्व बन्न बाध्य बनायो। तीन छोरीकी आमा बनेकी लक्ष्मीले पहिलो सन्तानलाई गुमाउनु परेको दुखद अनुभव पनि सहेकी छन्, जुन उनलाई जीवनको अर्को गहिरो मोडमा पुर्यायो।
१४ वर्ष लामो वैवाहिक सम्बन्धपछि उनले पतिसँग सम्बन्धविच्छेद गर्ने निर्णय लिइन्। यो निर्णय सजिलो थिएन—नेपालजस्तो समाजमा, जहाँ महिला अधिकार अझै पनि चुनौतीको विषय छ, त्यहाँ यस्तो साहसी कदम उठाउनु आत्मसम्मानको गहिरो भावना र आफ्ना छोरीहरूको भविष्यप्रति प्रतिबद्धताको परिचायक हो। उनले असम्मानजनक र अपमानजनक वातावरणमा आफ्ना छोरीहरूलाई हुर्काउन नचाहेकीले यस्तो निर्णय लिएकी हुन्।
लक्ष्मी शर्माको प्रारम्भिक जीवनले हामीलाई देखाउँछ कि असमानता, आर्थिक कठिनाइ र सामाजिक बन्धनबीच पनि आत्मबल, विवेक र निर्णय क्षमताले कसरी व्यक्तिले आफ्नो जीवनको दिशा परिवर्तन गर्न सक्छ। उनका यी अनुभवहरूले नै उनलाई पछि गएर सामाजिक परिवर्तन र महिला सशक्तिकरणको पक्षधर बनायो।
लक्ष्मी शर्माको संघर्षपूर्ण करियरको सुरुआत साँचिकै प्रेरणादायी छ। वैवाहिक सम्बन्ध विच्छेदपछि छोरीहरूको पालनपोषणको सम्पूर्ण जिम्मेवारी एक्लै वहन गर्नुपर्ने अवस्थामा उनले सहज बाटो रोजिनन्, बरु कठिनाइसँग जुध्ने निर्णय गरिन्। आर्थिक रूपमा आत्मनिर्भर बन्न उनले १६ वर्षसम्म विभिन्न घरहरूमा घरेलु कामदारको रूपमा काम गरिन्, जहाँ दैनिक जीविकोपार्जनका लागि उनी बिहानदेखि बेलुकासम्म मेहनत गर्थिन्।
तर लक्ष्मी यहीँ रोकिइनन्। सन् १९८१ मा उनले साहसिक निर्णय गर्दै परिवारका सदस्यहरूबाट ऋण लिएर झण्डै १०,००० रुपैयाँमा एक अटो रिक्सा (टेम्पो) खरिद गरिन्—त्यो समयमा महिलाहरूका लागि यस्तो कदम कल्पनातीत थियो। सुरुआतमा उनले चालक राखेर टेम्पो चलाइन, तर पछि उनले आफैं स्टेयरिङ समात्ने निर्णय गरिन्। त्यो निर्णयले नेपाली समाजमा महिलाको भूमिकालाई नै चुनौती दियो।
टेम्पो चलाउन थाल्नु अघि वा सुरुमा उनले कुनै औपचारिक अनुमति (लाइसेन्स) लिएकी थिइनन्, किनभने उनलाई नै थाहा थिएन कि यस्तो सवारीसाधन चलाउन कानुनी अनुमति आवश्यक पर्छ। चार वर्षसम्म उनले बिना लाइसेन्स टेम्पो चलाइन्, र जब उनलाई कानुनी प्रक्रिया थाहा भयो, उनले लाइसेन्सको लागि प्रक्रिया पूरा गरिन्।
लक्ष्मीले यत्तिमा मात्रै सन्तुष्टि मानिनन्। उनले नेपाल र भारतका विभिन्न स्थानमा गइ मिस्त्री (मेकानिक) तालिम समेत लिइन्। यसबाट उनले न केवल आफ्नो टेम्पो आफैं मर्मत गर्न सक्ने क्षमता विकास गरिन्, तर यसले उनलाई महिला पनि प्राविधिक सीपमा अब्बल हुन सक्छन् भन्ने सन्देश दिन सक्ने बनायो।
यिनै उपलब्धिहरूका कारण लक्ष्मी शर्मा नेपालको पहिलो महिला टेम्पो चालकको रूपमा स्थापित भइन्। उनको यो यात्राले लिङ्ग आधारित विभेदलाई तोड्दै, महिलाहरूले पनि साहसिक निर्णय गरेर आर्थिक तथा सामाजिक रूपमा सशक्त बन्न सक्छन् भन्ने उदाहरण प्रस्तुत गरेको छ।
लक्ष्मी शर्माको सामाजिक यात्रा केवल आर्थिक संघर्षमा सीमित थिएन, त्यसमा सामाजिक उत्पीडन र लैङ्गिक पूर्वाग्रहको गहिरो छायाँ पनि थियो। जब उनले टेम्पो चलाउन थालिन्, त्यो समय महिलाहरू सार्वजनिक यातायात चलाउने काममा नदेखिएको अवस्थामा समाजले उनलाई सहजै स्वीकार्न सकेन।
पुरुष सहकर्मी र यात्रुहरूबाट उनले शारीरिक तथा मानसिक दुर्व्यवहारको सामना गर्नुपर्यो। केही पुरुषहरूले त उनलाई यौनजन्य दुर्व्यवहार गर्नेसम्मका दुस्साहस गरे—कपाल तान्ने, गाली गर्ने, टेम्पो छुन नदिने जस्ता गतिविधिहरू बारम्बार दोहोरिन्थे। यो अवस्था केवल सार्वजनिक स्थलहरूमा मात्र सीमित थिएन; उनको आत्मसम्मान र सुरक्षित जीवनशैलीमाथि निरन्तर आक्रमण भइरहेकै थियो।
अझ पीडादायक पक्ष त के थियो भने—कतिपय महिला यात्रुले समेत उनलाई टेम्पोमा चढ्न हिचकिचाउँथे। उनीहरूलाई लाग्थ्यो, एक महिलाले टेम्पो चलाउँदा त्यो सुरक्षित नहुन सक्छ। यसले लक्ष्मीको आत्मबलमा चोट पुर्यायो, तर उनले हार मानिनन्। यस्ता अविश्वास र शंका पनि उनले आफ्नो लगनशीलता र इमानदारीले जितिन्।
दैनिक यात्रामा उनले लगभग १०० रुपैयाँसम्म आम्दानी गर्न थालिन्—त्यो समयको हिसाबले यो रकम खासै ठूलो थिएन, तर आर्थिक स्वतन्त्रता र आत्मसम्मानको दृष्टिकोणले भने यो ठूलो उपलब्धि थियो। उनले आफ्नो आम्दानीबाट घरखर्च मात्र हैन, छोरीहरूको पढाइ र भविष्य सुनिश्चित गर्ने आधार पनि निर्माण गरिन्।
केही वर्षभित्रै उनले आफ्नो काममा निपुणता र समर्पणका कारण पाँचवटा टेम्पो किनेर सञ्चालनमा ल्याइन्। यसले उनलाई उद्यमशीलता र नेतृत्व क्षमताको नयाँ उचाइमा पुर्यायो।
लक्ष्मी शर्माको यो यात्रा केवल एक महिलाको टेम्पो चालक बन्ने संघर्ष मात्र होइन, यो समाजमा महिलाको स्थान, सम्मान र आत्मनिर्भरता पुनः परिभाषित गर्ने साहसी अध्याय हो। उनी भन्छिन्, “समाजले नचिनेको बाटो हिँड्न डराउनु हुँदैन, किनकि परिवर्तन त्यही बाटोबाट सुरु हुन्छ।”
लक्ष्मी शर्माको उद्यमशीलताको यात्रा नेपालमा टेम्पो चालकको रूपमा सुरु भए पनि त्यो केवल प्रारम्भिक पाइला थियो। टेम्पो चलाउने अनुभव, प्राप्त आत्मविश्वास र थोरै आर्थिक पूँजीलाई उनले नवीन दिशा दिँदै नेपालमै पहिलोपटक बटन उत्पादन गर्ने उद्योग ‘लक्ष्मी वुड क्राफ्ट उद्योग’ स्थापना गरिन्। उनले सीमित स्रोत र साधनबाट जनावरको हड्डी र सिंगबाट बटन बनाउने काम थालिन्, जुन नेपाली उद्योग क्षेत्रमा एक अनौठो र पर्यावरणमैत्री अवधारणा थियो। यस किसिमको उत्पादन उद्योग नेपालमा पहिलेदेखि नहुँदा उनले आफैं पुस्तकालय धाएर युरोपेली हस्तकला, उपकरण र डिजाइनबारे अध्ययन गरिन् र बिना औपचारिक तालिम प्राविधिक सीप आत्मसात गरिन्। उद्योग सञ्चालनको क्रममा उनले १५ हजारभन्दा बढी फरक–फरक डिजाइनका बटन उत्पादन गरिन्, जसमा नेपाली कला र मौलिकता झल्कन्थ्यो। उनका बटनहरू जर्मनी, स्विट्जरल्याण्ड, डेनमार्क, जाम्बिया, अमेरिका लगायतका देशहरूमा निर्यात भए र Ralph Lauren तथा Zara जस्ता प्रतिष्ठित अन्तर्राष्ट्रिय ब्रान्डहरूले समेत प्रयोग गर्न थाले। यो उद्योगले उनलाई केवल आर्थिक रूपमा सबल बनाएको होइन, नेपाली महिला उद्यमशीलताको प्रतीक पनि बनाएको छ। उनले प्रमाणित गरिन् कि परिश्रम, खोजी प्रवृत्ति र सिर्जनशीलता भएमा औपचारिक शिक्षाको अभावमा पनि विश्वस्तरीय सफलताहरू प्राप्त गर्न सकिन्छ। लक्ष्मी शर्माको यो प्रेरणादायी यात्रा उद्यमशीलता, आत्मनिर्भरता र परिवर्तनशील सोचको बलियो उदाहरण हो, जहाँ उनी भन्न खोज्छिन्—“संसार बदल्न ठूला स्रोत होइन, ठूलो सोच चाहिन्छ।”
१९९९ मा लक्ष्मी शर्मालाई ‘नेपालकी पहिलो महिला टेम्पो चालक’ को सम्मान प्रदान गरियो, जुन सम्मान केवल उपाधिमात्र होइन, उनको साहस, संघर्ष र नवीन पहिचानको औपचारिक मान्यता थियो। एक यस्तो पितृसत्तात्मक समाजमा जहाँ सवारीसाधन चलाउने पेसालाई केवल पुरुषसँग मात्र जोडिएको मानिन्थ्यो, त्यहाँ लक्ष्मीले टेम्पो चलाएर स्थापित गरेको उदाहरणले महिलाहरूका लागि नयाँ ढोका खोल्यो।
यो सम्मानले उनको pioneering भूमिकालाई राष्ट्रिय रूपमा उजागर मात्र गरेन, बरु उनले गरेका प्रयासहरूलाई सामाजिक र संस्थागत मान्यताको रुपमा स्वीकार गरियो। उनलाई उक्त सम्मान दिँदा त्यो केवल व्यावसायिक सफलताको पुरस्कार थिएन, त्यो नेपाली महिलाको आत्मनिर्भरता, श्रमको प्रतिष्ठा र सामाजिक ढाँचालाई चुनौती दिने आँटको सार्वजनिक कदर थियो।
यसले उनलाई प्रेरणा दिने मात्र होइन, अन्य महिला र marginalized समुदायका सदस्यहरूलाई पनि नयाँ पथ रोज्न उत्प्रेरणा दियो। उनी पहिलो भइन् जसले टेम्पो चलाउने कार्यलाई महिलाका लागि पनि सम्भव र सम्मानजनक पेशा बनाइन्, र त्यसबाट प्राप्त सम्मानले भविष्यमा उनको उद्यमशीलताको यात्रालाई बल मिल्यो।
यसरी, १९९९ को त्यो उपाधि लक्ष्मी शर्माको जीवनीको एउटा मोड बन्न पुग्यो—जहाँ संघर्षले सफलता भेट्यो, र जहाँ एक सामान्य महिला असाधारण प्रेरणाको प्रतीक बनिन्।
लक्ष्मी शर्माको जीवन संघर्ष, साहस, र उद्यमशीलताको उत्कृष्ट उदाहरण हो। एक बाल विवाहपछि धेरै सामाजिक बाधाहरू पार गर्दै उनी आर्थिक रूपमा सशक्त र आत्मनिर्भर महिला बनेकी छिन्। उनको यात्राले नेपाली महिलाहरूलाई परम्परागत सीमाहरू तोडेर नयाँ सम्भावनाहरू खोज्न प्रेरणा दिएको छ।
उनले देखाएको संकल्प र लगनशीलता सबै नेपाली युवती र महिलाहरूका लागि आदर्श बन्न सक्छ।
ज्योतिष विवरण लोड हुँदैछ...
राशिफल लोड हुँदैछ...
वीरगञ्ज । अत्यधिक गर्मीले पठनपाठनमा समस्या भए पनि पर्सा र बाराका स्थानीय तहले तीन दिन विद्यालय बन्द गर्ने भएका छन् । पर्साको पोखरिया नगरपालिका प्रमुख प्रदुमनप्रसाद चौहानले अत्यधिक गर्मीको कारणले जेठ २८ गतेदेखि ३० गतेसम्मका लागि पालिकाभित्रका सामुदायिक र संस्थागत विद्यालयमा गर्मी बिदा दिने निर्णय गरेको जानकारी दिए । “अत्यधिक गर्मीको
