दुर्गा घिमिरे
दुर्गा घिमिरे एक प्रख्यात नेपाली समाजसेवी, मानवअधिकारकर्मी र लेखक हुन्। उनी एबीसी नेपालकी संस्थापक अध्यक्ष हुन्, जसले महिला सशक्तीकरण, मानव बेचबिखन विरुद्धको अभियान र बालिका उद्धारमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। विद्यार्थी कालदेखि नै सक्रिय दुर्गा घिमिरेले तीनपटक जेल जीवन पनि बिताएकी थिइन्। उनले धेरै पुस्तक लेखेकै छन् र विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय सम्मानहरू प्राप्त गरिसकेकी छिन्।
दुर्गा घिमिरेको जन्म १२ मे १९४८ मा नेपालको पूर्वी शहर विराटनगरमा भएको हो। उनका पिता गणेश आचार्य र माता शान्ता आचार्य थिए, जसले उनलाई शिक्षा, सामाजिक चेतना र नैतिक मूल्यहरूमा आधारित वातावरणमा हुर्काए।
उच्च शिक्षा प्राप्तिमा दुर्गा घिमिरे निकै प्रेरित थिइन्। उनले त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट अर्थशास्त्रमा स्नातकोत्तर (M.A.) र कानूनमा स्नातक (LL.B.) उपाधि प्राप्त गरिन्। उनको यो शैक्षिक पृष्ठभूमिले सामाजिक न्याय, महिला अधिकार, र विकासका मुद्दामा गहिरो चासो राख्न प्रेरित गर्यो।
व्यक्तिगत जीवनमा उनले प्रख्यात लेखक, विकासकर्मी तथा राजनीतिक विश्लेषक जगदीश घिमिरेसँग विवाह गरेकी हुन्। दुबैको जीवनदृष्टि, सामाजिक सेवाप्रतिको प्रतिबद्धता र मानवीय मूल्यहरूमा विश्वासले उनीहरूलाई जीवनका विभिन्न चरणमा साझेदार बनाए।
दुर्गा घिमिरे नेपालको महिला अधिकार आन्दोलन, मानव तस्करीविरुद्धको अभियान, र सामाजिक न्यायको पक्षमा लामो समयदेखि सक्रिय एक प्रभावशाली व्यक्तित्वका रूपमा चिनिन्छिन्। उनका शिक्षा र जीवनसाथीसँगको सहकार्यले उनको समाज परिवर्तनको यात्रामा अझै सशक्त आधार बनाएको छ।
दुर्गा घिमिरेको वैवाहिक जीवन नेपालका एक ख्यातिप्राप्त लेखक, विकासकर्मी तथा राजनीतिक विश्लेषक जगदीश घिमिरेसँग जोडिएको थियो। उनीहरूबीचको सम्बन्ध केवल पारिवारिक नभई सामाजिक उद्देश्यमा आधारित गहिरो सहकार्य पनि थियो। समाजसेवामा समर्पित यो जोडीले नेपालमा मानव अधिकार, शिक्षा, स्वास्थ्य, तथा लैङ्गिक समानताका क्षेत्रमा दीर्घकालीन योगदान दिएको छ। २०१३ मा जगदीश घिमिरेको निधन भएपछि दुर्गा घिमिरेले व्यक्तिगत दुःखलाई सामाजिक सेवामार्फत रूपान्तरण गर्दै आफ्नो अभियानलाई निरन्तरता दिइरहेकी छिन्। उनीहरूका तीन सन्तान छन्, जसले पनि आमाको सामाजिक कार्यमा साथ दिइरहेका छन्। हाल दुर्गा घिमिरे सामाजिक कार्यमा सक्रिय रहँदै, एबीसी नेपालसँग सल्लाहकारको रूपमा आबद्ध छिन्। उनले महिला अधिकार, मानव तस्करीविरुद्धको अभियान, र समाजको सशक्तिकरणका लागि मार्गदर्शन प्रदान गरिरहेकी छिन्। जीवनभरको अनुभव, संघर्ष र समर्पणका साथ उनले नेपाली समाजमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन महत्त्वपूर्ण भूमिका निभाउँदै आएकी छन्।
दुर्गा घिमिरे विद्यार्थी जीवनदेखि नै सामाजिक परिवर्तन र लोकतन्त्र पुनःस्थापनाका लागि विभिन्न राजनीतिक आन्दोलनहरूमा सक्रिय रहिन्। उनी विशेषतः पञ्चायती शासनविरुद्धको आन्दोलनमा प्रतिवद्ध थिइन्, जहाँ उनले आम जनताको हकहित, मानव अधिकार, र राजनीतिक स्वतन्त्रताको पक्षमा आवाज उठाइन्।
यस राजनीतिक संलग्नताका कारण उनले तीन पटक गरी जम्मा १३ महिना जेल जीवन पनि बिताउनु पर्यो। जेल जीवन कुनै पनि व्यक्तिका लागि कठोर र चुनौतीपूर्ण हुन्छ, तर दुर्गा घिमिरेले यसलाई संघर्ष र आत्मबलको रूपान्तरणकारी अनुभवका रूपमा लिईन्।
त्यस जेल अनुभवलाई उनले आफ्नै शब्दहरूमा अभिव्यक्त गर्दै "जेलको सम्झना" नामक पुस्तकमा समेटेकी छन्। यो पुस्तकमा उनले जेलभित्रको जीवन, त्यहाँको मानसिक र शारीरिक अवस्था, राज्यद्वारा गरिएको व्यवहार, र आत्मविश्लेषणात्मक अनुभूति सबैलाई गहिरो रूपमा वर्णन गरेकी छन्।
"जेलको सम्झना" केवल एक आत्मकथात्मक दस्तावेज मात्र होइन, त्यो नेपालको राजनीतिक आन्दोलन, महिला सहभागिता, र प्रतिरोधको ऐतिहासिक सन्दर्भको पनि महत्त्वपूर्ण अभिलेख हो। यस कृतिले दुर्गा घिमिरेको अटल संघर्ष भावना, साहस, र सामाजिक प्रतिवद्धतालाई उजागर गर्छ।
१९८७ मा दुर्गा घिमिरेले प्रथमतः एग्रोफरेस्ट्री, बेसिक हेल्थ एण्ड कोअपरेटिभ (एबीसी) नेपाल नामक संस्था स्थापना गरिन्। प्रारम्भमा कृषि, स्वास्थ्य र सहकारी क्षेत्रमा काम गर्ने उद्देश्य भए पनि पछि मानव बेचबिखनविरुद्ध काम गर्न थाले। १९९० मा बहुदलीय प्रजातन्त्रको आगमनपछि एबीसी नेपाललाई गैर-नाफामूलक संस्था रूपमा दर्ता गरियो।
दुर्गा घिमिरेले मानव बेचबिखनविरुद्धको अभियानमा जनचेतना फैलाउन क्रान्तिकारी र प्रभावशाली विधाहरू अपनाएकी थिइन्। उनले विशेषतः महिला तथा बालिका तर्फ लक्षित शोषण र तस्करीका विरुद्ध समाजमा चेतना फैलाउन सञ्चार, संगीत र नाट्यकलाको उपयोग गरेकी हुन्।
उनले सुरु गरेको "चेलिको आवाज" नामक रेडियो कार्यक्रम मानव तस्करी, महिला हिंसा, र लैङ्गिक भेदभावजस्ता विषयहरूमा आधारित थियो, जसले देशभरिका ग्रामीण र सिमान्तकृत समुदायहरूलाई सजिलो भाषामा संवेदनशील मुद्दाहरू बुझाउने काम गर्यो।
यसैक्रममा उनले "शक्ति" नामक सङ्गीत क्यासेट उत्पादन गरिन्, जसमा प्रेरणादायी गीतहरू समावेश थिए। ती गीतहरूले महिलाहरूलाई सशक्त बनाउन, आत्मबल बढाउन, र मानव तस्करीविरुद्ध बोल्न उत्साहित गरे।
त्यसैगरी, "बेचिएको केटीको आवाज" शीर्षकको गीत विशेष रूपमा तस्करीपीडितहरूको पक्षबाट बोलिएको मार्मिक अभिव्यक्ति हो, जसले समाजलाई गहिरो भावनात्मक झट्का दियो र मानिसहरूलाई सोच्न बाध्य बनायो।
यसबाहेक, दुर्गा घिमिरेले ३२ भन्दा बढी जिल्लामा सडक नाटकहरू प्रस्तुत गरेकी छन्। यी नाटकहरूले तत्कालीन ग्रामीण समाजमा व्याप्त गलत धारणाहरू तोड्न, जनचेतना जगाउन, र संवादको माध्यममार्फत स्थानीय समुदायलाई जागरूक बनाउन महत्वपूर्ण योगदान पुर्याए।
उनको यी सबै पहलहरूले मानव बेचबिखनविरुद्धको संघर्षलाई एक गहिरो सांस्कृतिक र सामाजिक आन्दोलनमा रूपान्तरण गरे, जसले धेरैको जीवनमा चेतनाको दीप जलायो।
१९९६ मा भारतको मुम्बईमा भएको प्रहरी छापामा दर्जनौं नेपाली महिलाहरू देह व्यापारको घेराबाट उद्धार गरिएको घटनाले सम्पूर्ण नेपाली समाजलाई झस्काएको थियो। तीमध्ये धेरैजसो महिलाहरू तस्करीको जालमा पारिएका थिए, जसलाई नेपालबाट विभिन्न बहानामा मुम्बई पुर्याइएको थियो।
यस संकटपूर्ण अवस्थामा दुर्गा घिमिरेले ती पीडित महिलाहरूलाई नेपाल फर्काउन एक निर्णायक भूमिका निर्वाह गरिन्। उनले न केवल सामाजिक रूपमा समर्थन जनाइन्, तर प्राविधिक र कानुनी रूपमा पनि अग्रसर भइन्।
उनले भारतीय अदालतमा औपचारिक निवेदन दिँदै ती महिलाहरूको जिम्मेवारी लिन तयार भएको घोषणा गरिन्। अदालतमा विश्वास निर्माण गर्दै उनले अदालतलाई विश्वस्त पारिन् कि ती महिलाहरू नेपाल फर्किएपछि सुरक्षित, सम्मानजनक र पुनःस्थापित जीवनयापन गर्न सक्नेछन्।
दुर्गा घिमिरेको नेतृत्वमा उद्धार गरिएका महिलाहरूलाई नेपाल ल्याइयो र उनीहरूको पुनःस्थापनाका लागि परामर्श, आवास, शिक्षा र स्वरोजगार कार्यक्रमहरू सञ्चालन गरियो।
यो कार्य दुर्गा घिमिरेको सामाजिक प्रतिबद्धता, साहसिक नेतृत्व र मानवीय मूल्यप्रतिको गहिरो निष्ठाको प्रतिक हो। यस घटनाले मानव तस्करीविरुद्धको अभियानमा एउटा ऐतिहासिक मोड ल्याएको थियो, जसले नेपालमा र अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा पनि ठूलो ध्यान खिच्यो।
एबीसी नेपाल (Agroforestry, Basic Health and Cooperative Nepal) — दुर्गा घिमिरेको अगुवाइमा स्थापित एक अग्रणी गैर-सरकारी संस्था — विगत धेरै वर्षदेखि महिला सशक्तीकरण र मानव तस्करीविरुद्धको अभियानमा सक्रिय भूमिका निर्वाह गर्दै आएको छ।
संस्थाले ग्रामीण तथा जोखिममा परेका समुदायका महिलाहरूलाई निम्न सेवा तथा तालिमहरू प्रदान गर्दै आएको छ:
आयआर्जन तालिम: सिपमूलक कार्यक्रम (जस्तै सिलाई-बुनाई, कृषि, पशुपालन) मार्फत महिलाहरूलाई आर्थिक रूपमा आत्मनिर्भर बनाउने प्रयास।
स्वरोजगार प्रवर्द्धन: तालिमपछिको फालोअपमा आफ्नै सानो व्यवसाय सुरु गर्न प्रोत्साहन र सहयोग।
नेतृत्व विकास: महिला तथा किशोरीहरूलाई नेतृत्व, सार्वजनिक बोल्ने सीप, र निर्णय क्षमतामा अभिवृद्धि गर्ने प्रशिक्षण।
प्रजनन स्वास्थ्य शिक्षा: महिनावारी स्वच्छता, पारिवारिक योजना, सुरक्षित मातृत्व, र यौन स्वास्थ्य सम्बन्धी जानकारी प्रदान गर्ने कार्यक्रम।
एचआईभी/एड्स सचेतना: संक्रमणका कारण, रोकथाम, र परामर्श सेवा समावेश गर्ने जनचेतनामूलक कार्यक्रम।
कानुनी सहायता: मानव अधिकार, लैङ्गिक हिंसा, सम्पत्ति अधिकार लगायतका विषयमा कानुनी परामर्श र आवश्यक परेमा मुद्दा प्रक्रियामा सहयोग।
पुनःस्थापना सेवाहरू: तस्करी वा हिंसाबाट उद्धार गरिएका महिलाहरू तथा बालिकाहरूलाई आश्रय, परामर्श, शिक्षा, तालिम, र सामाजिक पुनर्संलग्नता प्रदान।
एबीसी नेपालले देशका तीन मुख्य शहरहरूमा पुनःस्थापना केन्द्रहरू स्थापना तथा सञ्चालन गरेको छ:
काठमाडौं
भैरहवा
विराटनगर
यी केन्द्रहरूमा अस्थायी आवास, मनोसामाजिक परामर्श, सीप विकास तालिम, र कानुनी सहायता सेवाहरू प्रदान गरिन्छ। यी केन्द्रहरूले तस्करी पीडितहरूको सम्मानजनक पुनःस्थापना सुनिश्चित गर्न महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्याएका छन्।
एबीसी नेपालको यो कार्यदिशा नेपालमा सामाजिक न्याय, लैङ्गिक समानता, र मानव अधिकारको प्रवर्द्धनमा एक प्रेरणादायी उदाहरण बनेको छ।
दुर्गा घिमिरेलाई २०१२ मा स्ट्रोमे फाउन्डेशनबाट "हेल्प फर सेल्फ हेल्प अवार्ड" र २००६ मा ओक्लाहोमा सिटी नेशनल मेमोरियल एण्ड म्युजियमबाट "रिफ्लेक्सन अफ होप अवार्ड" प्रदान गरिएको छ।
दुर्गा घिमिरे एक प्रख्यात सामाजिक अभियन्ता मात्र होइनन्, लेखिकाका रूपमा पनि उस्तै प्रभावशाली योगदान दिएकी छिन्। उनले मानव अधिकार, लैङ्गिक हिंसा, महिला तस्करी, र सामाजिक न्यायजस्ता संवेदनशील विषयमा आधारित विविध पुस्तकहरू लेखेकी छन्, जसले नेपाली समाजमा चेतना फैलाउने काम गरेको छ।
उनका प्रमुख कृतिहरू यसप्रकार छन्:
"उनको सम्झना"
व्यक्तिगत स्मृतिका रूपमा लेखिएको यो कृति पति जगदीश घिमिरेको सम्झनामा समर्पित छ। यसले पारिवारिक जीवन, संघर्ष, र सम्बन्धको भावनात्मक पक्ष उजागर गर्छ।
"जेलको सम्झना"
यस पुस्तकमा उनले राजनीतिक बन्दीका रूपमा बिताएको १३ महिनाको जेल जीवनको अनुभवलाई समेटेकी छन्। जेलभित्रको अवस्था, महिला कैदीहरूको पीडा, र राजनीतिक उत्पीडनका पक्षहरू प्रष्ट रूपमा चित्रित छन्।
"Staying Alive"
अङ्ग्रेजी भाषामा लेखिएको यो पुस्तक दुर्गा घिमिरेको व्यक्तिगत जीवन, सामाजिक संघर्ष, र मानव तस्करीविरुद्धको अभियानमा समर्पित यात्राको दस्तावेज हो।
"चेलिबेटी बेचबिखन र महिला हिंसाको वर्तमान अवस्था"
यो पुस्तक नेपालमा महिला तस्करी, लैङ्गिक हिंसा, र समाजमा व्याप्त लैङ्गिक असमानताको अवस्थामाथि आधारित अनुसन्धानमूलक अध्ययन हो।
"Sexual Exploitation of Nepali Girls"
यो पुस्तक नेपाल तथा छिमेकी मुलुकहरूमा नेपाली बालिकाहरूको यौन शोषणका विविध आयामहरूबारे प्रकाश पार्ने गम्भीर अध्ययन हो।
यी सबै कृतिहरूले दुर्गा घिमिरेलाई एक साहसी लेखक, मानवअधिकारकर्मी, र सामाजिक चिन्तकको रूपमा स्थापित गरेका छन्। उनका लेखनहरूले न केवल तथ्य प्रस्तुत गर्छन्, तर पाठकको अन्तर्मनलाई छोएर सकारात्मक सामाजिक परिवर्तनतर्फ प्रेरित गर्छन्।
ज्योतिष विवरण लोड हुँदैछ...
राशिफल लोड हुँदैछ...
वीरगञ्ज । अत्यधिक गर्मीले पठनपाठनमा समस्या भए पनि पर्सा र बाराका स्थानीय तहले तीन दिन विद्यालय बन्द गर्ने भएका छन् । पर्साको पोखरिया नगरपालिका प्रमुख प्रदुमनप्रसाद चौहानले अत्यधिक गर्मीको कारणले जेठ २८ गतेदेखि ३० गतेसम्मका लागि पालिकाभित्रका सामुदायिक र संस्थागत विद्यालयमा गर्मी बिदा दिने निर्णय गरेको जानकारी दिए । “अत्यधिक गर्मीको
