झलनाथ खनाल नेपाली राजनीतिज्ञ तथा नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (नेकपा) का प्रमुख नेतामध्ये एक हुन्। उनले नेपालको राजनीतिक परिदृश्यमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन्। कम्युनिस्ट आन्दोलनका प्रभावशाली नेताका रूपमा खनालले विभिन्न समयमा सरकारको नेतृत्व तथा प्रमुख जिम्मेवारी बहन गरेका छन्।
प्रारम्भिक जीवन र राजनीतिक यात्रा
झलनाथ खनालको जन्म वि.सं. २००६ साल चैत ६ गते (सन् १९५० मार्च १९) इलाम जिल्लाको साँखेजुङ गाउँमा भएको थियो। उनको प्रारम्भिक शिक्षा इलाममै सम्पन्न भएको थियो। त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट राजनीति शास्त्र र इतिहासमा स्नातक गरेका खनाल विद्यार्थी जीवनदेखि नै राजनीतिमा संलग्न थिए।
वि.सं. २०२५ (सन् १९६८) मा उनले नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीको सदस्यता लिएर आफ्नो औपचारिक राजनीतिक यात्रा सुरु गरे। उनी वामपन्थी विचारधाराबाट प्रेरित भई नेपालका सामन्ती व्यवस्थाको विरोधमा सक्रिय भए।
वि.सं. २०३६ (सन् १९७९) मा उनले पञ्चायती व्यवस्थाको विरोध गर्दै बहुदलीय व्यवस्थाका पक्षमा आन्दोलनमा सहभागी भए। यस क्रममा उनलाई पक्राउ गरी जेल चलान गरिएको थियो। उनी प्रतिबन्धित नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी) मा सक्रिय भएर भूमिगत रूपमा काम गर्दै गएका थिए।
वि.सं. २०४६ (सन् १९९०) को जनआन्दोलनमा उनले महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका थिए। यस आन्दोलनपछि नेपालमा बहुदलीय प्रजातन्त्र पुनःस्थापना भयो। त्यसपछि खनाल खुला राजनीतिक गतिविधिमा सहभागी हुन पाए।
प्रमुख राजनीतिक पदहरू र उपलब्धिहरू
गृहमन्त्री (२०५१-२०५२)
वि.सं. २०५१ (सन् १९९४) मा मनमोहन अधिकारी नेतृत्वको पहिलो निर्वाचित कम्युनिस्ट सरकारमा झलनाथ खनाल गृहमन्त्री बनेका थिए। यो सरकार करिब ९ महिना मात्र टिक्यो। गृहमन्त्रीको रूपमा उनको कार्यकाल छोटो भए पनि उनले प्रशासनिक सुधार, शान्ति सुरक्षाको सुदृढीकरण, र जनमुखी नीति निर्माणमा योगदान गरे।
परराष्ट्रमन्त्री (२०६३-२०६४)
वि.सं. २०६३ (सन् २००६) मा नेपालमा राजतन्त्र अन्त्य भई गणतन्त्र स्थापनाको प्रक्रियामा रहँदा, गिरिजाप्रसाद कोइरालाको नेतृत्वमा बनेको अन्तरिम सरकारमा झलनाथ खनाल परराष्ट्रमन्त्री बनेका थिए।
परराष्ट्रमन्त्रीका रूपमा उनले नेपाललाई अन्तर्राष्ट्रिय समुदायमा प्रस्तुत गर्ने, नेपाल-भारत सम्बन्ध सुधार्ने, र नेपालका राजनीतिक दलहरूबीच सहमति कायम गर्ने प्रयास गरे। उनले विशेष गरी संविधान निर्माणको प्रक्रियामा अन्तर्राष्ट्रिय समर्थन जुटाउने महत्वपूर्ण भूमिका खेले।
नेकपा (एमाले) का महासचिव (२०६५-२०७१)
वि.सं. २०६५ (सन् २००८) मा झलनाथ खनाल नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एमाले) को महासचिव बने। यस क्रममा उनले पार्टी संगठन विस्तार, पार्टीभित्रको आन्तरिक लोकतन्त्रलाई सबल बनाउने, र संविधान निर्माण प्रक्रियामा योगदान दिने काम गरे।
२०६५ देखि २०७१ सम्म उनले एमालेभित्र समावेशीकरण, युवा सहभागिता, र वामपन्थी विचारधारालाई सशक्त बनाउने नीति अवलम्बन गरे।
नेपालका ३४औं प्रधानमन्त्री (२०६७-२०६८)
वि.सं. २०६७ (सन् २०१०) मा झलनाथ खनाल नेपालका ३४औं प्रधानमन्त्री बने। संविधानसभाको द्वन्द्वपूर्ण वातावरणबीच उनले सहमतिको आधारमा सरकार सञ्चालन गर्न खोजे।
उनको कार्यकालका मुख्य विशेषताहरू:
- माओवादी, एमाले, र अन्य दलहरूबीचको सहकार्यलाई अगाडि बढाउने प्रयास।
- शान्ति प्रक्रियालाई निष्कर्षमा पुर्याउन पहल।
- संविधान निर्माण प्रक्रिया अगाडि बढाउने प्रयास।
तर, आन्तरिक पार्टी विवाद र विपक्षी दलहरूसँगको असहमति कारण उनको सरकार एक वर्षभित्र नै विघटन भयो।
संविधान निर्माणमा भूमिका
झलनाथ खनाल नेपालको संविधान निर्माण प्रक्रियामा संलग्न प्रमुख नेतामध्ये एक हुन्।
संविधानसभामा उनले नेकपा (एमाले) का तर्फबाट महत्वपूर्ण भूमिका खेले। संविधान निर्माण प्रक्रियामा देखिएका विभिन्न राजनीतिक द्वन्द्व समाधानका लागि उनले संवाद, सहमति, र समावेशीकरणको मार्ग अपनाए।
- उनले संघीयता, धर्मनिरपेक्षता, र लोकतान्त्रिक गणतन्त्रलाई संस्थागत गर्ने प्रक्रियामा योगदान गरे।
- संविधान लेखन प्रक्रियामा सबै पक्षलाई समेट्ने प्रयास गरे।
- उनले वामपन्थी दलहरूबीच एकता कायम गर्दै संविधान निर्माणलाई सफल बनाउन महत्वपूर्ण भुमिका खेले।
वर्तमान राजनीतिक भूमिका
हाल झलनाथ खनाल नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत समाजवादी) का वरिष्ठ नेता छन्।
वि.सं. २०७८ (सन् २०२१) मा नेकपा (एमाले) विभाजन भई माधवकुमार नेपाल नेतृत्वमा नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत समाजवादी) गठन भयो। खनालले एमाले अध्यक्ष केपी शर्मा ओलीसँग मतभेद भएपछि माधवकुमार नेपालसँग मिलेर नयाँ पार्टी निर्माण गरे।
उनको हालको भूमिका:
- पार्टी संगठन विस्तारमा ध्यान केन्द्रित।
- वामपन्थी विचारधारा सशक्त बनाउन प्रयास।
- नेपाली राजनीति र नीतिगत सुधारमा निरन्तर सक्रिय।