फतेह जङ्ग शाह

फत्तेजङ्ग शाह नेपालका एक प्रमुख राजनीतिक नेता, सैनिक अधिकारी, र शाह वंशका सदस्य थिए। उनी सन् १८४० देखि १८४६ सम्म विभिन्न समयमा मुख्तियार (प्रधानमन्त्री) बने। उनले नेपालमा प्रशासनिक सुधार, सैन्य संगठन, र राजनीतिक स्थायित्वमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेले। कोत पर्व १८४६ मा उनको हत्या भएपछि राणा शासनको शुरुवात भएको मानिन्छ।

जन्म र प्रारम्भिक जीवन

फत्तेजङ्ग शाहको जन्म सन् १८०५ मा श्री चौतारिया प्रणा शाह र चौतारियानी मोहा कुमारी देवीका जेठा छोराका रूपमा भएको थियो। उनी गोर्खाका राजा पृथ्विपति शाहको पाँचौं पुस्ताका सन्तान थिए। उनका चार भाइहरू क्रमशः कर्णेल श्री चौतारिया गुरु प्रसाद शाह, राजगुरु रामकृष्ण बहादुर शाह, कप्तान सरदार वीर बहादुर शाह, र कर्णेल श्री चौतारिया राणा शेर शाह थिए। उनकी बहिनी हिरण्यगर्भा देवी प्रधानमन्त्री जङ्गबहादुर राणाको तेस्रो पत्नी थिइन्। उनले निजी रूपमा शिक्षा प्राप्त गरेका थिए।

राजनीतिक जीवन र पदोन्नति

फत्तेजङ्ग शाहले सन् १८४० देखि १८४३ सम्म मुख्तियार (प्रधानमन्त्री) को रूपमा सेवा गरे। त्यसपछि सन् १८४३ देखि १८४५ सम्म भारतको गया सहरमा निर्वासनमा बसे। निर्वासनबाट फर्किएपछि सन् १८४५ मा उनलाई पूर्ण जनरलको पदमा पदोन्नति दिइयो र तीनवटा रेजिमेन्टहरूको कमाण्डर नियुक्त गरियो। त्यसपछि उनले पुनः मुख्तियार र विदेश मामिला मन्त्रीको रूपमा सन् १८४५ देखि १८४६ सम्म सेवा गरे।

प्रशासनिक र सैन्य योगदान

फत्तेजङ्ग शाह नेपालको इतिहासमा एक प्रभावशाली शासक तथा दूरदर्शी राजनैतिक व्यक्तित्व थिए, जसले प्रशासनिक र सैन्य दुवै क्षेत्रमा उल्लेखनीय योगदान पुर्‍याए। उनले नेपाली सेनालाई थप अनुशासित, व्यवस्थित र दक्ष बनाउन रणनीतिक सुधारहरू गरे, जसले देशलाई आन्तरिक विद्रोह र बाह्य खतराबाट जोगाउन सहयोग पुर्‍यायो। युद्ध रणनीति, तालिम प्रणाली, हतियार व्यवस्थापन र सुरक्षा निगरानीमा उनले आधुनिक शैली अपनाउँदै सैन्य संरचनामा व्यावसायिकता भित्र्याए। त्यस्तै, देशभित्रको शान्ति-सुव्यवस्था कायम राख्न उनले प्रहरी तथा सुरक्षाकर्मीहरूको भूमिकालाई मजबुत पारी सुरक्षा संयन्त्रलाई प्रशासनसँग जोड्ने कार्य गरे, जसले शासकीय कार्यान्वयनलाई थप प्रभावकारी बनायो। फत्तेजङ्ग शाहले प्रशासनमा केन्द्रीयता ल्याई विभिन्न निकायहरूबीच समन्वय कायम गर्नेतर्फ विशेष ध्यान दिए। दस्तावेज प्रणाली, कर सङ्कलन र न्याय सम्पादन प्रक्रियामा सुधार ल्याई पारदर्शिता र कार्यक्षमता विकास गरे। साथै, उनी शाही शासनप्रति निष्ठावान रहेर राजाका परामर्शदाता तथा राजनीतिक सल्लाहकारको भूमिकामा शासन सञ्चालनमा प्रत्यक्ष संलग्न थिए। उनले दरबारमा नीतिगत बहस, निर्णय प्रक्रिया र सत्ता सन्तुलन कायम राख्न महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरे, जसले राजतन्त्रको स्थायित्व र सुदृढ शासन व्यवस्था विकासमा योगदान पुर्‍यायो। समग्रमा, फत्तेजङ्ग शाहको नेतृत्व, सुधारवादी दृष्टिकोण र रणनीतिक सोचले नेपालमा आधुनिक प्रशासन तथा सुदृढ सैन्य प्रणालीको जग बसाल्दै दीर्घकालीन शासनिक स्थायित्व र राष्ट्रिय सुरक्षाको आधार तयार गर्‍यो।

कोत पर्व र निधन

सन् १८४६ सेप्टेम्बर १४ मा घटेको कोत पर्व नेपालको इतिहासमा एउटा निर्णायक र रक्तपातपूर्ण घटना हो, जसको क्रममा तत्कालीन प्रधानमन्त्री फत्तेजङ्ग शाहको हत्या भयो। उक्त दिन, कोतमा (दरबारको एक सभा स्थल) आयोजित आपतकालीन बैठकमा जङ्गबहादुर कुँवर (पछिका जङ्गबहादुर राणा) र उनका भाइहरूसहितका समर्थकहरूले योजनाबद्ध रूपमा करिब ३०–४० जना उच्चपदस्थ नागरिक, सैन्य अधिकारी, र दरबारका सुरक्षागार्डहरूलाई निर्ममतापूर्वक हत्या गरे। फत्तेजङ्ग शाह, जो तत्कालीन सशक्त राजपुरुष थिए, पनि यस हिंसात्मक रक्तपातको सिकार बने। यो घटनाले नेपालमा तत्कालीन राजनीतिक सन्तुलनलाई पूर्ण रूपमा उल्टाइदियो। चौतारिया, पाँडे, थापा र बस्न्यात जस्ता शक्तिशाली राजनीतिक परिवारहरू पूर्णरूपमा कमजोर पारिए र सत्ताको बागडोर जङ्गबहादुर र उनका अनुयायीहरूको हातमा पुग्यो। यही कोत पर्वको परिणामस्वरूप राणा वंशको उदय भयो, जसले झण्डै एक शताब्दी नेपाली राजनीतिमा निरंकुश शासन चलायो। फत्तेजङ्ग शाहको निधनले नेपाली इतिहासमा एक युगको अन्त्य र अर्को युगको सुरुवातको संकेत गर्‍यो।

निष्कर्ष

फत्तेजङ्ग शाह नेपालको इतिहासका एक बहुआयामिक नेता थिए जसले राजनीतिक, प्रशासनिक, र सैन्य क्षेत्रहरूमा समर्पित योगदान पुर्‍याए। उनी न केवल एक सशक्त शाही पात्र थिए, तर राष्ट्र निर्माणको प्रक्रियामा पनि अग्रणी थिए। उनको योगदान नेपाली इतिहासमा स्थायी रूपमा अंकित छ, र उनी एक प्रेरणादायी राष्ट्रसेवकका रूपमा सम्झना गरिन्छ।

वीरगञ्ज । अत्यधिक गर्मीले पठनपाठनमा समस्या भए पनि पर्सा र बाराका स्थानीय तहले तीन दिन विद्यालय बन्द गर्ने भएका छन् । पर्साको पोखरिया नगरपालिका प्रमुख प्रदुमनप्रसाद चौहानले अत्यधिक गर्मीको कारणले जेठ २८ गतेदेखि ३० गतेसम्मका लागि पालिकाभित्रका सामुदायिक र संस्थागत विद्यालयमा गर्मी बिदा दिने निर्णय गरेको जानकारी दिए । “अत्यधिक गर्मीको

सामग्रीको तालिका