पारस शाह
नेपालको शाह वंशको अन्तिम राजकुमार पारस वीर बिक्रम शाहको जीवन अत्यन्त रोचक, विवादास्पद र उतारचढावपूर्ण रहेको छ। उनी २००१ को शाही परिवारमा भएको त्रासदीपछि नेपालको राजतन्त्रको उत्तराधिकारी बनेका थिए। तर, २००८ मा नेपालको राजतन्त्र अन्त्य भएपछि उनी इतिहासका पानामा एउटा विशेष पात्रका रूपमा रहिरहे। यस लेखमा हामी पारस शाहको जन्मदेखि शिक्षा, परिवार, राजसी जीवन, विवाद, स्वास्थ्य समस्या र राजतन्त्रको अन्त्यसम्मको यात्रा विस्तारमा चर्चा गर्नेछौं।
पारस वीर विक्रम शाहको जन्म सन् १९७१ डिसेम्बर ३० मा नेपालको राजधानी काठमाडौंमा भएको थियो। उनी शाह वंशका उत्तराधिकारी थिए, जुन वंशले झण्डै दुई सय वर्षसम्म नेपालमा एकछत्र राजतन्त्रको शासन गर्यो। पारसका पिता ज्ञानेन्द्र वीर विक्रम शाह नेपालका अन्तिम राजा हुन् भने आमा कोमल शाह नेपालको राणाकालीन कुलसँग सम्बन्धित थिइन्। पारसकी दिदी प्रेरणा शाह पनि सामाजिक जीवनमा सक्रिय रहिएकी छन्।
सुरुदेखि नै पारसको जीवन विशेष सुरक्षामा र सार्वजनिक चासोको केन्द्रमा रह्यो। एउटा परम्परागत राजपरिवारमा हुर्कँदा उनले आधुनिकताको प्रभाव र शाही संस्कारको मिश्रणमा बाल्यकाल बिताए।
पारसको प्रारम्भिक शिक्षा भारतको दार्जिलिङस्थित सेंट जोसेफ स्कूलमा भयो। त्यसपछि उनी नेपाल फर्किएर बुधनीलकण्ठ स्कूल र ल्याबोरेटरी हाई स्कूलमा पढे। यद्यपि, अध्ययनमा उनी सधैं प्रतिभाशाली विद्यार्थीको रूपमा चिनिएनन्। उनी उच्च शिक्षा प्राप्तिका लागि अमेरिका गएर आइओवास्थित लुथर कलेज र पछि बेलायतको शिलर इन्टरनेशनल युनिभर्सिटीमा व्यवसाय व्यवस्थापन (BBA) अध्ययन गर्न लागे। तर उनले अध्ययन बीचमै छोडे र डिग्री नलिएर फर्किए। यसले पछि उनको सार्वजनिक छविमा आलोचना निम्त्यायो, विशेषगरी एउटा सम्भावित राष्ट्र प्रमुखका रूपमा।
२००० जनवरी २५ मा पारसले हिमानी राज्यलक्ष्मी देवी शाहसँग विवाह गरे। हिमानी भारतीय राजपरिवार (सिकर, राजस्थान) की सदस्य हुन् र पारसको विवाहले नेपाल-भारतबीचको शाही सम्बन्धलाई बलियो बनाएको मानिन्छ। उनीहरूका तीन सन्तान छन्:
पूर्णिका शाह – जन्म: १२ डिसेम्बर २०००
हृदयेन्द्र शाह – जन्म: ३० जुलाई २००२ (नेपालका सम्भावित भावी राजा, तर राजतन्त्र समाप्त भइसकेकोले यो औपचारिक छैन)
कृतिका शाह – जन्म: १६ अक्टोबर २००४
विवाहपश्चात हिमानी पनि सामाजिक काम र राष्ट्रसेवामा सक्रिय रहिन्। पारसको पारिवारिक जीवन यद्यपि देखावटी शान्त देखिए पनि पछिल्ला वर्षहरूमा टकराव र दूरीका संकेतहरू विभिन्न घटनाक्रममा देखिएका छन्।
सन् २००१ को १ जुनमा दरबारमार्गस्थित नारायणहिटी दरबारमा घटेको शाही हत्याकाण्ड नेपालका लागि केवल राजनीतिक मात्र नभई भावनात्मक धक्का पनि थियो। तत्कालीन राजा वीरेन्द्र, रानी ऐश्वर्या, राजकुमार निराजनसहित ९ जना सदस्यहरूको हत्या भयो। यो घटनामा तत्कालीन क्राउन प्रिन्स दिपेन्द्रले आफैं आफ्ना परिवारका सदस्यहरूलाई गोली हानेको भनिएको छ।
पारस त्यही रात दरबारमै थिए र गोली लागेर घाइते पनि भएका थिए। केही विवरणहरूमा उनले केही सदस्यहरूलाई बचाउन प्रयास गरेको उल्लेख छ। हत्याकाण्डपछि राजा ज्ञानेन्द्रले सिंहासन सम्हाले र पारस २६ अक्टोबर २००१ मा क्राउन प्रिन्स बने।
पारस शाहले २००१ मा क्राउन प्रिन्सको औपचारिक जिम्मेवारी लिँदा नेपालको राजसंस्था गम्भीर दबाब र जनआन्दोलनको चपेटामा थियो। २००१ को शाही हत्याकाण्डपछि ज्ञानेन्द्र शाह राजा बने र पारसले औपचारिक रूपमा क्राउन प्रिन्सको भूमिकामा प्रवेश गरे। तर त्यो समय नेपालमा प्रजातान्त्रिक आन्दोलन तीव्र हुँदै गएको, माओवादी विद्रोह उत्कर्षमा पुगेको र जनता राजसंस्थाप्रति दिनप्रतिदिन आलोचनात्मक बन्दै गएको समय थियो।
शाही भूमिकामा सीमित योगदान
पारसले क्राउन प्रिन्सको हैसियतमा केही शाही कार्यहरूमा भाग लिए:
सरकारी समारोहहरूमा उपस्थिति: उनले राष्ट्रिय दिवस, शपथग्रहण, पुरस्कार वितरण, र विविध च्यारिटी कार्यक्रममा सहभागी भए।
राष्ट्रिय संरक्षण ट्रस्टको अध्यक्षता: पारसले आफ्नो प्रमुख औपचारिक भूमिकाको रूपमा राष्ट्रिय संरक्षण ट्रस्टको अध्यक्षता गरे। यस संस्था अन्तर्गत उनले नेपालका राष्ट्रिय निकुञ्जहरू, ऐतिहासिक सम्पदा, र जैविक विविधता संरक्षणको काममा भूमिका निभाउने प्रयत्न गरे।
वातावरण र सम्पदा संरक्षणमा प्रयास
उनको कार्यकालमा ट्रस्टले केही कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्यो:
राष्ट्रिय निकुञ्जहरूमा जनचेतना कार्यक्रम: बाघ, गैँडा, र चितुवाजस्ता संरक्षित प्रजातिहरूको संरक्षणमा जनचेतना फैलाउने उद्देश्यका साथ क्याम्पेनहरू चलाइयो।
सांस्कृतिक सम्पदा संरक्षण: पुराना दरबार, मन्दिर र ऐतिहासिक धरोहरको संरक्षणमा केही सहयोग कार्यक्रमहरू सुरु गरियो।
वृक्षारोपण र हरियाली प्रवर्द्धन: राजधानी आसपासका क्षेत्रहरूमा वृक्षारोपण कार्यक्रमहरू गरिएको थियो।
पारस शाहको जीवन सधैं विवादको घेरामा रह्यो। केही प्रमुख विवादहरू यस्ता छन्:
२००० मा गायक प्रवीण गुरुङको मृत्यु: पारसलाई कार दुर्घटनामा संलग्न भएको आरोप लाग्यो। तर मुद्दा प्रमाणित भएन।
२०१० मा होटल इन्सिडेन्ट: पारसले काठमाडौँको एक होटलमा नशामा गोली चलाएको भनियो। यस घटनापछि उनी सार्वजनिक आलोचनाको शिकार भए।
थाइल्याण्ड लागू औषध मुद्दा (२०१४): पारस थाइल्याण्डमा लागू औषध प्रयोग गरेको अभियोगमा पक्राउ परे। उनलाई जेल सजायको सम्भावना थियो तर पछि रिहा गरिए।
ट्राफिक उल्लंघन (२०२१): काठमाडौंमा ट्राफिक नियम उल्लंघन र प्रहरीसँग दुर्व्यवहार गरेको आरोपमा पक्राउ परे।
यी घटनाहरूले राजपरिवारको शिष्ट छविमा गम्भीर धक्का पुर्याए।
पारस शाहको जीवन केवल राजनीतिक र सामाजिक विवादहरूमै सीमित रहेन, स्वास्थ्यका दृष्टिकोणले पनि निकै संघर्षपूर्ण रह्यो। उनले पाँचपटक हृदयाघातको सामना गर्नुपर्यो, जुन कुनै पनि व्यक्तिको लागि गम्भीर अवस्था हो। पहिलोपटक सन् २००७ मा उनलाई माइल्ड हृदयाघात भएको थियो, जुन राजतन्त्र पतनको केही समयपछिको कालखण्ड थियो। दोस्रो हृदयाघात सन् २०१३ मा थाइल्याण्डमा भयो, जब उनी निर्वासित जीवन बिताइरहेका थिए। तेस्रोपटक सन् २०१९ मा फेरि हृदयाघात भएपछि उनको स्वास्थ्यप्रति जनमानसमा चासो बढ्न थाल्यो। चौथो र पाँचौं हृदयाघात क्रमशः सन् २०२३ र २०२५ मा भएपछि पारसप्रति विगतमा आलोचनात्मक रहेकाहरूसमेत केही हदसम्म सहानुभूति जनाउन थाले। उनका आलोचकहरूले पनि यो स्वीकार गर्न थाले कि स्वास्थ्यको दृष्टिकोणले उनले निकै कठिन जीवन बिताइरहेका छन्। एक समय सार्वजनिक जीवनमा विवादस्पद व्यक्तित्व मानिएका पारसप्रति, स्वास्थ्य समस्याहरूको कारणले मानिसहरूमा मानवीय चिन्ता र सहानुभूति प्रकट हुन थालेको देखिन्छ। यसले उनको छविमा केही नरम भावनात्मक दृष्टिकोण थपिएको आभास दिन थालेको छ।
२००८ मा नेपालमा गणतन्त्र घोषणा भएपछि राजतन्त्र औपचारिक रूपमा समाप्त गरियो। पारस र उनको परिवारलाई नारायणहिटी दरबारबाट सर्नु पर्यो। पारस त्यसपछि केही समय थाइल्याण्ड र सिंगापुर बसे। उनी कहिलेकाहीँ सामाजिक मिडियामा देखा पर्छन्, तर सक्रिय राजनीतिक भूमिकामा छैनन्।
राजनीतिक गतिविधिमा भाग नलिए पनि उनले देशप्रेम, हिन्दूत्व र राष्ट्रवाद विषयमा अभिव्यक्ति दिने गरेका छन्। केहीले उनलाई वैकल्पिक राष्ट्रवादी आवाजको रूपमा हेरे पनि धेरैका लागि उनी विवादित पात्रकै रूपमा रहेका छन्।
पारस शाहको जीवन एउटा विरोधाभासहरूको यात्रा हो — एक सम्भावित राजा जसको जीवन हत्याकाण्ड, शक्ति, विवाद, पतन र पुनःस्थापनाको कथासँग जोडिएको छ। उनका अनुभवहरूले आधुनिक नेपालको संक्रमणकालीन युगको अध्ययन गर्न सघाउँछ। पारस शाहलाई केवल एक व्यक्तिको रूपमा होइन, एक युगको चिन्हका रूपमा हेर्न सकिन्छ, जहाँ एकतर्फ शाही परम्परा थियो भने अर्कोतर्फ गणतन्त्रको उदय।
उनको जीवनले आजको नेपाली समाजलाई शाही संरचना, लोकतन्त्र, व्यक्तिगत उत्तरदायित्व र सार्वजनिक जीवनका मूल्यहरूबारे पुनः सोच्न बाध्य बनाउँछ।
ज्योतिष विवरण लोड हुँदैछ...
राशिफल लोड हुँदैछ...
वीरगञ्ज । अत्यधिक गर्मीले पठनपाठनमा समस्या भए पनि पर्सा र बाराका स्थानीय तहले तीन दिन विद्यालय बन्द गर्ने भएका छन् । पर्साको पोखरिया नगरपालिका प्रमुख प्रदुमनप्रसाद चौहानले अत्यधिक गर्मीको कारणले जेठ २८ गतेदेखि ३० गतेसम्मका लागि पालिकाभित्रका सामुदायिक र संस्थागत विद्यालयमा गर्मी बिदा दिने निर्णय गरेको जानकारी दिए । “अत्यधिक गर्मीको
