रत्न राज्या लक्ष्मी देवी शाह
नेपालको इतिहासमा केही नामहरू त्यस्ता छन् जसले राष्ट्रिय जीवन र सांस्कृतिक धरोहरमा गहिरो छाप छोडेका छन्। तिनै मध्ये एक नाम हो — रानी रत्न राज्या लक्ष्मी देवी शाह। उनी २० औं शताब्दीको मध्यदेखि नेपालको राजपरिवारको एक महत्वपूर्ण सदस्य रहिन्। उनको जीवन, संघर्ष, र राजनीतिक-परिवारिक घटनाक्रमहरूले नेपाली इतिहासमा खास महत्व राख्दछन्। यस लेखमा हामी रानी रत्नको जन्मदेखि वर्तमान अवस्थासम्मको जीवन यात्रा, पारिवारिक सम्बन्ध, ऐतिहासिक घटनाहरू, योगदान तथा सम्मानहरूबारे विस्तृत रुपमा चर्चा गर्नेछौं।
रानी रत्नको जन्म १९ अगस्त १९२८ मा काठमाडौंको हरि भवनमा भएको थियो। उनी नेपालका प्रसिद्ध राणाकुल परिवारकी पुत्री थिइन्। उनको पिता थिए फिल्ड मार्शल हरि शमशेर जङ्गबहादुर राणा, जो एक राजनीतिक तथा सैन्य क्षेत्रका प्रभावशाली व्यक्तित्व थिए। उनको माता मेघा कुमारी राज्या लक्ष्मी थिइन्। राणाकुल परिवार नेपालमा लामो समयसम्म शासन गरेको एक शक्तिशाली राजवंश हो जसले देशको राजनीतिक संरचनामा ठूलो प्रभाब पारेको थियो।
रानी रत्नले उच्च वर्गीय परिवेशमा जन्म लिएर त्यसको पालनपोषण गरिन् जहाँ संस्कार, शिष्टाचार र संस्कृतिलाई विशेष महत्व दिइन्थ्यो। राणाकुल परिवारका सदस्यहरूले आफूलाई राष्ट्र र सामाजिक कार्यमा समर्पित गरेका थिए। यसै पृष्ठभूमिबाट रानी रत्नको प्रारम्भिक जीवन सुरु भयो।
रानी रत्नको जीवनमा एउटा महत्त्वपूर्ण मोड तब आयो जब उनी आफ्नो जेठी बहिनी इन्द्रा को मृत्यु पश्चात् १९५२ मा नेपालका राजकुमार महेन्द्रसँग विवाह बन्धनमा बाधिइन्। महेन्द्र त्यो बेला नेपालका क्राउन प्रिन्स थिए र पछि राजा बनेका थिए। इन्द्रा र महेन्द्रको विवाह सन् १९४० मा भएको थियो र उनीहरूको सहवासबाट तीन छोरा र तीन छोरी थिए। तर इन्द्रा को मृत्यु १९५० मा भएकोले महेन्द्रले पुनः विवाह गर्ने निर्णय गरे र यसरी रानी रत्नसँग विवाह भयो।
यो विवाह नेपालको शाही परिवारमा एक महत्वपूर्ण राजनीतिक र सामाजिक घटना थियो। विवाह पश्चात् महेन्द्र राजा त्रिभुवनको उत्तराधिकारी बने र १९५५ मा उनी राजा घोषित भए। त्यतिबेला रानी रत्न पनि राजपरिवारको एक महत्वपूर्ण सदस्य बनिन्। यद्यपि उनीहरूको वैवाहिक जीवनमा कुनै सन्तान जन्मिएन, किनकि महेन्द्रले विवाहअघि नै उनलाई नस्सरीकरण गरेको विश्वास गरिन्छ।
रानी रत्नले १३ मार्च १९५५ देखि ३१ जनवरी १९७२ सम्म नेपालकी रानी द्धितीय को रूपमा सेवा गरिन्। उनको राज्याभिषेक २ मई १९५६ मा सम्पन्न भयो। राजपरिवारमा उनको भूमिकाले राजनीतिक र सांस्कृतिक दुवै क्षेत्रलाई छोयो। राजपरिवारको सदस्यमात्र नभई राष्ट्रिय एकता र विकासका लागि पनि उनी एक प्रतीक थिइन्। शाही दरबारमा उनको उपस्थिति नेपाली जनताका लागि एक सम्मानित प्रतीक थियो।
राजा महेन्द्रको शासनकालमा नेपालले राजनीतिक रूपमा धेरै परिवर्तनहरू देख्यो। पञ्चायती शासनको स्थापना, राष्ट्रिय विकास योजनाहरू, तथा अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धहरूमा सुधार गरियो। यी सबै घटनाक्रममा रानी रत्नको प्रभाव अप्रत्यक्ष भए पनि महत्वपूर्ण थियो। उनी दरबारको कुटनीतिक तथा सांस्कृतिक गतिविधिहरूमा संलग्न रहिन् र राजपरिवारको एक स्थिरताको आधार बनिन्।
१९७२ मा राजा महेन्द्रको अचानक हृदयघातबाट निधन भयो। यसले नेपालका लागि एउटा ठूलो क्षति थियो। उनका सबैभन्दा जेठो पुत्र क्राउन प्रिन्स वीरेंद्र राजा बने। रानी रत्न त्यो बेला रानी द्धितीयबाट रानी विधवा (Queen Dowager) भइन्।
उनको जीवनमा यो चरण एकदम चुनौतीपूर्ण रह्यो। राजा महेन्द्रसँग उनी सन्तान नभएकाले उनको शाही अधिकार सीमित भयो। तथापि, उनी दरबार र राजपरिवारमा सम्माननीय सदस्य रहिन् र आफ्नो अस्तित्व कायम राखिन्। उनको भूमिकाले शाही परिवारलाई अझै एकतामा राख्न सहयोग गर्यो।
नेपालको इतिहासमा २००१ को शाही हत्या काण्ड एक अति दुखद घटना हो जसले सम्पूर्ण राष्ट्रलाई स्तब्ध बनायो। जुन १, २००१ को साँझ, नारायणहिटी दरबारमा क्राउन प्रिन्स दिपेन्द्रले परिवारका सबै सदस्यहरूलाई गोली हानी हत्या गरिदिए।
तर रानी रत्न र उनको भान्जी प्रिन्सेस हेलेन शाह उक्त घटना स्थलभन्दा बाहिर थिए। उनीहरूले गोली चलिरहेको आवाज सुने पनि सुरुमा यसलाई सामान्य कुरा ठाने। पछि थाहा पाए कि दिपेन्द्रले परिवारलाई आक्रमण गरेको छ। दिपेन्द्रलाई घाइते अवस्थामै राजा घोषणा गरियो, तर पछि उनको पनि मृत्यु भयो।
रानी रत्नले दिपेन्द्रको बेहोस अवस्थामा उनको दर्शन गर्न मानेनन्, जुन उनको कष्टदायी मनोभाव दर्शाउँछ। यो घटना नेपालमा राजपरिवारको अन्त्यको सुरुवात थियो।
२००८ मा नेपालमा बहुदलीय संसदीय व्यवस्थाको स्थापना भएपछि राजतन्त्र समाप्त भयो। राजपरिवारका सबै सदस्यहरूलाई नारायणहिटी दरबारबाट बाहिर निकालियो। तर रानी रत्नलाई नराख्ने निर्णय गरियो र उनलाई दरबार परिसरमा रहेको महेन्द्र मंजिल नामक महलमा बस्न अनुमति दिइयो।
यो निर्णयमा नेपालका ताजा राजनीतिक परिस्थिति र रानी रत्नको स्वास्थ्य अवस्थाले प्रभाव पारेको थियो। तथापि, नयाँ सरकारले उनको स्वामित्वमा रहेका धेरै सम्पत्तिहरू किनाराले कब्जा गर्यो। यसले रानी रत्नलाई व्यक्तिगत रूपमा आर्थिक तथा सामाजिक रूपमा कठिनाइमा पुऱ्यायो।
२०१६ मा नेपाल बिजुली प्राधिकरणले महेन्द्र मंजिलमा रहेको रानी रत्नको निवासमा बिजुली काट्यो। त्यो समयमा उनीसँग ८ वर्षसम्म ३.७ मिलियन रुपैयाँ बिजुलीको बिल बाकि थियो। तर यो विषयले ठूलो सार्वजनिक विवाद उत्पन्न गर्यो।
जनताले यो कदमलाई राजपरिवार विरुद्धको बदला र अत्याचारको रूपमा हेरिरहेका थिए। त्यसैले विरोध प्रदर्शन भयो र नयाँ उर्जा मन्त्री जनार्दन शर्माको प्रतिमा जलाइयो। सामाजिक दबावमा सरकारले २० घण्टामा बिजुली पुनः जोड्न बाध्य भयो।
रानी रत्नले यस्तो विवादमा परिवारको गरिमा घटाउन नचाहने भन्दै छोराछोरीलाई समस्या नगर्न आग्रह गरिन्। यो घटनाले देखाउँछ कि नेपाली जनताको माया र सम्मानमा अझै उनको ठाउँ छ।
रानी रत्न अहिले ९६ वर्ष पुगिसकेकी छिन्। उनको स्वास्थ्य विभिन्न रोगहरूको कारणले कमजोर छ। २०१९ मा उनलाई लामो समयसम्म कफ र फ्लू भयो र नोर्विक अस्पतालमा भर्ना गरिएको थियो। त्यहाँ पाँचजना चिकित्सकको टोलीले उनको उपचार गर्यो।
सेप्टेम्बर २०२२ मा उनले मोतियाबिन्दुको शल्यक्रिया गराएकी थिइन्। उनको उपचार र हेरचाहमा परिवारका सदस्यहरूले निकै सहयोग गरिरहेका छन्। उनको जीवनशैली अहिले पूर्ण रूपमा आराम र स्वास्थ्यमैत्री छ।
रानी रत्नले आफ्नो जीवनकालमा धेरै राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय सम्मानहरू प्राप्त गरेकी छिन्। नेपाल सरकारले उनलाई विभिन्न पदक, आदेश र सम्मान प्रदान गरेको छ, जस्तै:
नेपाल सजावट सम्मान (१९६६)
दयालु शासक आदेश (पहिलो श्रेणी, १९६४)
त्रिभुवन पदक (१९५६)
महेन्द्र, बीरेन्द्र, तथा ज्ञानेन्द्रको राज्याभिषेक पदकहरू
बाह्यतर्फ पनि उनले जापान, जर्मनी, नेदरल्यान्ड, लाओस, पाकिस्तान र फिलिपिन्स लगायत विभिन्न देशबाट उच्च सम्मान प्राप्त गरेकी छिन्।
उनको सम्मानमा काठमाडौंमा रत्न पार्क स्थापना गरिएको थियो जुन अहिले शंखधर साख्वा पार्क नामाकरण गरिएको छ। तर जनताबीच अझै पुरानो नाम लोकप्रिय छ।
त्यस्तै, रत्न राज्या लक्ष्मी क्याम्पस पनि उनको नाममा स्थापना गरिएको छ। यस्ता स्मारकहरूले उनको योगदानलाई राष्ट्रिय तहमा सम्मानित गर्छन्।
रानी रत्न राज्या लक्ष्मी देवी शाह नेपालको एक ऐतिहासिक व्यक्तित्व हुन जसले राजपरिवारको स्थिरता र राष्ट्रिय एकताको प्रतीकको रूपमा जीवन बिताइन्। उनको जीवन राजपरिवारको उतारचढाव, राजनीतिक परिवर्तन र सामाजिक चुनौतीहरूसँग गाँसिएको छ।
राजा महेन्द्रकी दोस्रो पत्नी र राजपरिवारकी स्थायी सदस्यको रूपमा उनले नेपाली जनताको मनमा गहिरो स्थान बनाएकी छिन्। नेपाली इतिहासका अति संवेदनशील समयमा उनी जिउँदो साक्षी रहिन् र आफ्नो गरिमा, सम्मान र परिवारलाई सदैव अगाडि राखिन्।
उनको जीवनलाई बुझ्न र समेट्नुलाई नेपालको राजनीतिक इतिहास र सामाजिक संरचनाको अध्ययनमा महत्वपूर्ण स्थान दिन सकिन्छ। नेपालको शाही इतिहास र रानी रत्नको युगलाई सम्झेर भविष्यका पुस्ताहरूले राष्ट्रिय पहिचान र इतिहासप्रतिको सम्मान अझ बढाउने आशा राख्न सकिन्छ।
ज्योतिष विवरण लोड हुँदैछ...
राशिफल लोड हुँदैछ...
वीरगञ्ज । अत्यधिक गर्मीले पठनपाठनमा समस्या भए पनि पर्सा र बाराका स्थानीय तहले तीन दिन विद्यालय बन्द गर्ने भएका छन् । पर्साको पोखरिया नगरपालिका प्रमुख प्रदुमनप्रसाद चौहानले अत्यधिक गर्मीको कारणले जेठ २८ गतेदेखि ३० गतेसम्मका लागि पालिकाभित्रका सामुदायिक र संस्थागत विद्यालयमा गर्मी बिदा दिने निर्णय गरेको जानकारी दिए । “अत्यधिक गर्मीको
