शारदा शाह

शारदा शाह

प्रिन्सेस शारदा शाह नेपालको शाही इतिहासमा एक विशिष्ट र स्मरणीय व्यक्तित्व थिइन्। उनी राजा महेन्द्र वीर विक्रम शाह र उनकी पहिलो पत्नी रानी इन्द्र राज्य लक्ष्मी देवी शाहकी दोस्रो सुपुत्री थिइन्। नेपालको शाही परम्परामा जन्मिए पनि, उनले आफूलाई केवल एक शाही सदस्यको रूपमा मात्र नभई समाजसेवामा समर्पित, संवेदनशील, र सक्रिय व्यक्तित्वका रूपमा परिचित गराइन्। उनको जन्म सन् १९४२ को फेब्रुअरी २ तारिखका दिन, काठमाडौँको नारायणहिटी दरबारमा भएको थियो। उनी राजा बीरेन्द्रकी बहिनी, राजा ज्ञानेन्द्रकी दिदी थिइन्। नेपाली जनमानसमा उनी केवल शाही व्यक्तित्व नभएर सामाजिक उत्तरदायित्वप्रति समर्पित सेविकाको रूपमा स्मरणीय रहिन्।

प्रारम्भिक जीवन र शिक्षा

शारदा शाहको बाल्यकाल दरबारको वातारणमा भएको भए पनि, उनी आधुनिक र अनुशासित शिक्षाले सजिएकी महिला थिइन्। उनले आफ्नो प्रारम्भिक शिक्षा भारतको डार्जिलिङस्थित प्रतिष्ठित लोरिटो कन्भेन्टमा प्राप्त गरिन्। लोरिटो स्कूलले उनीमा अनुशासन, सामाजिक उत्तरदायित्व, र नेतृत्व कौशलको विकास गर्‍यो। उनी शिक्षामा सदैव अग्रणी थिइन् र अध्ययनशील स्वभावकी थिइन्।

उनले उच्च शिक्षा त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट प्राप्त गरिन्, जुन समयमा नेपाली राजपरिवारका महिलाहरूले उच्च शिक्षा हासिल गर्नु दुर्लभ थियो। शारदा शाहको नाम ‘शारदा’ संस्कृत शब्दबाट आएको हो, जसको अर्थ 'ज्ञानकी देवी' हुन्छ। उनी साँच्चिकै नामअनुसार ज्ञान, विवेक र सेवा भावले भरिपूर्ण थिइन्। उनले आफ्नो ज्ञान र सीपलाई केवल दरबारभित्र सीमित नराखी सामाजिक सेवामा रूपान्तरण गर्दै नेपाली समाजमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन प्रयत्न गरिन्।

वैवाहिक जीवन

शारदा शाहको विवाह सन् १९६५ मे २९ मा कुमार खड्ग विक्रम शाहसँग भयो। कुमार खड्ग शाह नेपालका जमल दरबारका राजवंशसँग सम्बन्धित थिए, र उनी पनि उच्च शिक्षित, सुशिक्षित, एवं बौद्धिक व्यक्तित्वका मालिक थिए। कुमार खड्ग शाह साहित्य, दर्शन, र राष्ट्रिय मुद्दामा गहिरो रुचि राख्थे। उनीहरूबीचको वैवाहिक सम्बन्ध केवल पारिवारिक दायित्वमा सीमित थिएन, उनीहरू एउटै उद्देश्य—देश र समाजको सेवामा समर्पित जीवन—प्रति समर्पित थिए।

यो दम्पतीको वैवाहिक जीवन प्रेम, समझदारी, र सेवा भावले भरिएको थियो। उनीहरूका तीन जना छोराहरू छन्: बिष्णु विक्रम शाह, दीबस विक्रम शाह, र आशिष विक्रम शाह। यी सन्तानहरू पनि आफ्नो आ-आफ्नो क्षेत्रमा उदाहरणीय कार्य गरिरहेका छन्। परिवारमा उनी एक प्रेमिल माता, समर्पित पत्नी, र प्रेरणादायी नेता थिइन्।

सामाजिक योगदान

शारदा शाहको जीवनको मुख्य पक्ष भनेको सामाजिक सेवा हो। उनले नेपाली समाजमा बालबालिकाको संरक्षण, शिक्षा, र स्वास्थ्यमा उल्लेखनीय योगदान दिइन्। उनी नेपाल रेडक्रस सोसाइटीको सक्रिय सदस्य थिइन् र नेपाल बाल संगठनको अध्यक्षको रूपमा पनि काम गरिन्।

सन् १९७१ मा, उनले SOS बालग्राम नेपाल स्थापना गरिन्। SOS बालग्रामको उद्देश्य अभिभावकविहीन बालबालिकालाई प्रेम, संरक्षण, शिक्षा, र जीवन यापनको वातावरण प्रदान गर्नु हो। प्रिन्सेस शारदाले यस संस्थालाई केवल नेतृत्व गरेनन्, उनी आफैं बालग्रामका गतिविधिमा प्रत्यक्ष संलग्न रहन्थिन्—बच्चाहरूको पढाइ, स्वास्थ्य, मनोरञ्जन र मनोवैज्ञानिक अवस्थासम्ममा ख्याल राख्थिन्।

उनको पहलमा नेपालमा मानवता आधारित सामाजिक संरचना बनाउने प्रयत्न गरिएको थियो। उनले विपद् पीडितहरूको उद्धार, महिलाको सशक्तिकरण, र ग्रामीण क्षेत्रमा स्वास्थ्य सेवा पुर्याउन समेत महत्व दिइन्। विशेष गरी प्राकृतिक प्रकोपका बेलामा उनको सक्रियता प्रशंसनीय थियो।

नेपालका लागि समर्पण

शारदा शाहको जीवन लक्ष्य केवल दरबारको शान होइन, नेपाली जनताको सेवा र उत्थान थियो। उनी राजा महेन्द्रजस्तै दूरदर्शी थिइन्, तर उनको सोच सामाजिक रुपान्तरणमा केन्द्रित थियो। उनले नेपाली समाजको संरचना बुझिन्, र त्यो संरचनाभित्र रहँदै सुधार ल्याउने कोसिस गरिन्।

बालबालिकाको शिक्षा, महिला सशक्तिकरण, तथा बिपन्न वर्गको जीवनस्तर सुधार्ने योजनामा उनी सक्रिय भइन्। उनले बालगृहहरू, विद्यालयहरू, आश्रयस्थलहरू स्थापना गर्न सहयोग गरिन्। साथै, उनले ग्रामीण महिलाहरूलाई सिलाइ-बुनाइ, स्वास्थ्य सचेतना, र लघु उद्यम प्रशिक्षणद्वारा आत्मनिर्भर बनाउन सघाइन्।

शारदा शाहको नेपालप्रतिको समर्पण केवल पदका कारण होइन, भावनाका कारण थियो। उनी भन्थिन्: "राजकुमारी हुनु मेरा लागि गौरवको विषय हो, तर समाजकी सेविका हुनु मेरो कर्तव्य हो।"

पारिवारिक सम्बन्ध र छोराछोरी

शारदा शाहका तीन सन्तानले पनि आ-आफ्नो क्षेत्रमा उल्लेखनीय कार्य गरेका छन्।

बिष्णु विक्रम शाह (कहिलेकाहीं बिकाश विक्रम शाह भनेर उल्लेख): नेपाली सेनामा ब्रिगेडियर जनरल पदसम्म उक्लिए। उनले विभिन्न सैन्य मिसनहरूमा नेतृत्वदायी भूमिका खेलेका छन् र नेपाली सेनाको विशेष बल (Special Operations Force) मा जिम्मेवारी लिएका छन्।
दीबस विक्रम शाह: उनी सामाजिक क्षेत्रमा सक्रिय छन्। उनले महिला, बालबालिका, तथा शिक्षा र वातावरण संरक्षण सम्बन्धी संस्थाहरूको संयोजन गरेका छन्।
आशिष विक्रम शाह: उनी विशेष गरी महिला अधिकार, बालबालिका संरक्षण, तथा मानसिक स्वास्थ्य सम्बन्धी अभियानमा संलग्न छन्।

तीनै छोराहरूमा आमा शारदाको सेवा भाव र कर्तव्यपरायणताको झल्को पाइन्छ।

राजनीतिक परिस्थिति र मृत्यु

नेपालको इतिहासको सबैभन्दा त्रासदीपूर्ण दिनमध्ये एक, २००१ जुन १ मा घटेको दरबार हत्याकाण्ड थियो। उक्त रात नारायणहिटी दरबारमा आयोजित पारिवारिक भोजका क्रममा गोलीकाण्ड भयो जसमा राजा बीरेन्द्र, रानी ऐश्वर्या, राजकुमार दीपेन्द्र, राजकुमारी श्रुती, राजकुमार निराजन लगायत कुल १० भन्दा बढी शाही सदस्यहरूको मृत्यु भयो।

यसै घटनामा प्रिन्सेस शारदा शाह र उनका पति कुमार खड्ग विक्रम शाह पनि मारिए।

यो हत्याकाण्डले नेपाललाई गहिरो राष्ट्रिय शोकमा डुबायो। शाही परिवारको स्थायित्व र जनसम्बन्धमा ठूलो असर पर्यो। प्रिन्सेस शारदाको असामयिक निधन केवल दरबारका लागि होइन, नेपाली समाजका लागि पनि एक अपूरणीय क्षति बन्यो। उनीजस्ता समर्पित सेविकाको निधनले नेपालको सामाजिक सेवाक्षेत्रमा खालीपन ल्यायो।

राष्ट्रिय तथा विदेशी सम्मान

शारदा शाहको योगदानलाई कदर गर्दै नेपाली राज्यले उनलाई विभिन्न उच्च सम्मान र पदकहरू प्रदान गर्‍यो। उनी गोरखा दक्षिनाबाहु प्रथम श्रेणीबाट सम्मानित थिइन्, जुन नेपाल सरकारद्वारा उच्च योगदान गर्ने नागरिकहरूलाई दिइने विशिष्ट सम्मान हो।

यस्तै, उनले विभिन्न राजगद्दीारोहण पदकहरू प्राप्त गरेकी थिइन्, जस्तै:

राजा महेन्द्रको राजगद्दीारोहण पदक

राजा बीरेन्द्रको राजगद्दीारोहण पदक

राजा बीरेन्द्रको रजत जयंती पदक

विदेशी राष्ट्रहरूले पनि उनको योगदानको कदर गर्दै उच्चस्तरीय सम्मान प्रदान गरेका थिए।

जापान सरकारले उनलाई "Order of the Precious Crown" नामक विशेष उपाधिबाट सम्मानित गरेको थियो, जुन जापानको शाही सम्मान हो।

स्पेन सरकारले उनलाई "Order of Isabella the Catholic" को उच्च श्रेणीमा सम्मानित गरेको थियो, जुन स्पेनको प्रमुख नागरिक पुरस्कारहरूमध्ये एक हो।

यी सम्मानहरू केवल एक व्यक्तित्वको प्रतिविम्ब होइनन्, उनीद्वारा समाजमा गरिएको अमूल्य सेवाको प्रमाण हुन्।

वीरगञ्ज । अत्यधिक गर्मीले पठनपाठनमा समस्या भए पनि पर्सा र बाराका स्थानीय तहले तीन दिन विद्यालय बन्द गर्ने भएका छन् । पर्साको पोखरिया नगरपालिका प्रमुख प्रदुमनप्रसाद चौहानले अत्यधिक गर्मीको कारणले जेठ २८ गतेदेखि ३० गतेसम्मका लागि पालिकाभित्रका सामुदायिक र संस्थागत विद्यालयमा गर्मी बिदा दिने निर्णय गरेको जानकारी दिए । “अत्यधिक गर्मीको

सामग्रीको तालिका