सूर्य विक्रम ज्ञवाली
सूर्य विक्रम ज्ञवाली (१० जुन १८९८ – १ डिसेम्बर १९८५) एक प्रख्यात नेपाली इतिहासकार, लेखक र शिक्षाविद् थिए। भारतको बनारसमा जन्मिएका ज्ञवालीले नेपाली भाषा, साहित्य र इतिहासमा महत्वपूर्ण योगदान दिएका छन्। उनले पृथ्वीनारायण शाह, भानुभक्त आचार्यलगायतका ऐतिहासिक व्यक्तित्वहरूको जीवनी लेखे। डार्जीलिङमा लामो समय शिक्षण पेशामा रहँदै उनले "सु–ध–पा" समूहका सदस्यका रूपमा नेपाली साहित्यको प्रवर्द्धन गरे। पछि नेपाल फर्किएर नेपाल प्रज्ञा–प्रतिष्ठानको कुलपति र राष्ट्रिय पञ्चायत सदस्य समेत बने। उनी गोरखा दक्षिणबाहु, त्रिशक्ति पतका र त्रिभुवन पुरस्कारजस्ता उच्च सम्मानबाट विभूषित भएका थिए।
सूर्य विक्रम ज्ञवालीको प्रारम्भिक जीवन संस्कार, अध्ययन र साहित्यिक चेतनाले भरिएको थियो। सन् १८९८ जुन १० मा भारतको पवित्र तथा शैक्षिक नगरी बनारसमा जन्मिएका ज्ञवालीको पारिवारिक मूल जरो भने नेपालको गुल्मी जिल्लामा थियो। उनका पिता दित्त तिलविक्रम ज्ञवाली र आमा पार्वती देवी थिए। विशेष कारणले ज्ञवाली परिवार बनारसमा बसोबास गर्न थालेको थियो, जहाँको सांस्कृतिक वातावरणले उनलाई प्रारम्भदेखि नै गहिरो प्रभाव पारेको देखिन्छ।
सानै उमेरदेखि साहित्य र इतिहासमा विशेष रुचि राख्ने सूर्य विक्रम ज्ञवाली अत्यन्त अध्ययनशील स्वभावका थिए। उनको बाल्यकाल किताब र ज्ञानको खोजीमा बित्थ्यो। बनारसजस्तो धार्मिक र बौद्धिक वातावरणमा हुर्किएकाले उनले शास्त्रीय शिक्षादेखि आधुनिक सोचसम्मको मेल गर्ने क्षमता विकास गरे। यिनै रुचिहरूले पछि उनलाई एक लेखक, विचारक र शिक्षाविद् बनायो।
उनको जीवन अध्ययन, शिक्षण र लेखनमा केन्द्रित रह्यो। साहित्य, इतिहास, संस्कृति र शिक्षा—यी सबै क्षेत्रमा उनले उत्तिकै सक्रियता देखाए। ज्ञवालीको प्रारम्भिक जीवनमा देखिएको ज्ञानप्रति रुचि र सामाजिक उत्तरदायित्वबोधले उनलाई नेपाली बौद्धिक समाजको एक स्तम्भको रूपमा उभ्यायो।
सूर्यविक्रम ज्ञवालीको जीवनको एक महत्वपूर्ण अध्याय भारतको डार्जीलिङमा बितेको थियो, जहाँ उनले लामो समयसम्म नेपाली भाषा, साहित्य र शिक्षा क्षेत्रको सेवा गरे। नेपालमा राजनीतिक परिस्थितिको कारण उनी निर्वासित जीवन बिताउँदै डार्जीलिङमा बसेका थिए। यही बसाइका क्रममा उनी धरानिधर कोइराला र परस्मणि प्रधानसँग घनिष्ठ सम्पर्कमा आए, र तीनै जना मिलेर नेपाली साहित्य र भाषा प्रवर्द्धनमा महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरे। तिनको सामूहिक योगदानको मान्यता स्वरूप नेपाली साहित्यिक इतिहासमा उनीहरूलाई "सु–ध–पा" को नामले चिनिन्छ—जहाँ "सु" सूर्यविक्रम ज्ञवाली, "ध" धरानिधर कोइराला र "पा" परस्मणि प्रधानलाई जनाउँछ।
ज्ञवालीले सन् १९२३ देखि १९५३ सम्म डार्जीलिङस्थित गभर्नमेन्ट हाई स्कुलमा शिक्षण पेशामा कार्य गरे। प्रारम्भमा शिक्षकका रूपमा नियुक्त भएका उनी आफ्नो लगनशीलता, विद्वत्ता र नेतृत्व क्षमताका आधारमा प्रधानाध्यापक पदसम्म उक्लिए। शिक्षणसँगै उनले नेपाली भाषा, साहित्य, र इतिहास विषयमा लेखन र अनुसन्धान जारी राखे। उनले डार्जीलिङलाई नेपाली बौद्धिक र साहित्यिक गतिविधिको केन्द्र बनाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेले। उनको त्यो समयको कार्यले नेपाली भाषामा शैक्षिक पाठ्यक्रम निर्माणदेखि लिएर साहित्यिक लेखन र राष्ट्रिय चेतनासम्मको विकासमा गहिरो प्रभाव पारेको थियो। डार्जीलिङ बसाइ ज्ञवालीको जीवनमा केवल निर्वासनको अवधि थिएन, त्यो नेपाली साहित्य र शिक्षाको पुनर्जागरणको एक समर्पित कालखण्ड पनि हो।
वि.सं. २००७ सालको प्रजातान्त्रिक आन्दोलनपछि नेपालमा प्रजातन्त्र स्थापनाको बाटो खुलेसँगै सूर्यविक्रम ज्ञवाली पनि निर्वासनको अन्त्य गर्दै नेपाल फर्किए। लामो समय डार्जीलिङमा बिताएको आफ्नो अनुभव, विद्वत्ता र राष्ट्रप्रेम लिएर नेपाल फर्केका ज्ञवालीले त्यसपछि नेपाली राष्ट्रिय जीवनका विभिन्न क्षेत्रमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याए। उनी नेपाल प्रज्ञा–प्रतिष्ठानको कुलपति (Chancellor) को रूपमा नियुक्त भए, जहाँ उनले नेपाली भाषा, साहित्य, संस्कृति र इतिहासको अनुसन्धान तथा अभिलेखिकरणमा उल्लेखनीय भूमिका निर्वाह गरे।
त्यसैगरी, उनले पुरातत्त्व विभाग (Department of Archaeology) मा पनि काम गर्दै नेपालको प्राचीन इतिहास र सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण तथा प्रवर्द्धनमा गहिरो योगदान दिए। नेपाली सभ्यता र सम्पदाबारे तथ्यगत अध्ययन, दस्तावेजीकरण र जनचेतना फैलाउने कार्यमा उनको अग्रसरता उल्लेखनीय रह्यो।
साथै, उनी राष्ट्रिय पञ्चायतको सदस्यसमेत बनेर देशको नीतिगत तहमा पनि सक्रिय रहे। उनको यो भूमिका केवल शैक्षिक वा सांस्कृतिक सीमाभित्र सिमित थिएन, उनले नीति निर्माण तहसम्म आफ्नो ज्ञान र दृष्टिकोण पुर्याए।
ज्ञवालीको नेपाल फर्किएपछिको कार्यकालले नेपाली इतिहास, संस्कृति र शिक्षाको समृद्धिमा महत्वपूर्ण योगदान दिएको छ। उनले नेपाली जनचेतनामा राष्ट्रिय गौरव, इतिहासप्रति सम्मान र भाषिक पहिचानको भावना मजबुत बनाउने कार्य गरे।
सूर्यविक्रम ज्ञवालीको प्रभाव नेपाली साहित्यिक तथा बौद्धिक क्षेत्रमै मात्र सीमित छैन, उनले समग्र नेपाली राष्ट्र–चेतना र सांस्कृतिक अनुशासनमा गहिरो छाप छोडेका छन्। विशेषतः साहित्यकार, इतिहासकार र कलाकारहरूमा उनको प्रभाव उल्लेखनीय देखिन्छ। नेपाली आधुनिक कलाका एक स्तम्भ मानिने लेनसिंह वाङ्देल स्वयं ज्ञवालीबाट अत्यन्त प्रभावित थिए। वाङ्देलले आफ्नो कलामा देखिएको ऐतिहासिक संवेदनशीलता, सांस्कृतिक प्रतीकहरूको प्रयोग र राष्ट्रप्रेमजन्य भावनामा सूर्यविक्रम ज्ञवालीको विचारले महत्त्वपूर्ण प्रेरणा दिएको उल्लेख गरेका छन्।
ज्ञवालीका लेखनमा ऐतिहासिक दृष्टिकोण एकदम सशक्त रूपमा उपस्थित हुन्छ। उनले लेखनलाई केवल भावनात्मक वा सौन्दर्यात्मक अभ्यासको रूपमा होइन, एक गहिरो बौद्धिक, सांस्कृतिक र राजनीतिक कार्यको रूपमा लिएका थिए। उनका कृतिहरूमा राष्ट्रप्रेम, सांस्कृतिक चेतना, ऐतिहासिक बोध, र गहिरो अध्ययनशीलता अभिव्यक्त हुन्छ। उनले इतिहास लेखनमा वैचारिक स्पष्टता र विश्लेषणात्मक दृष्टिकोणलाई प्राथमिकता दिए।
साथै, उनले ऐतिहासिक लेखनमा स्रोतको महत्त्वलाई अगाडि सारे—पुराना कागजात, अभिलेख, मौखिक परम्परा, र अन्तर्राष्ट्रिय सामग्रीहरूको अध्ययन गरेर लेख लेख्ने चलनको थालनी उनीबाट भएको मानिन्छ। उनले नेपाली इतिहासमा तथ्यमा आधारित अनुसन्धान र दस्तावेजीकरणको अभ्यास सुरुवात गरे, जुन त्यसअघि निकै कमजोर थियो।
सूर्यविक्रम ज्ञवालीले नेपाली बौद्धिक परम्परामा गहिरो वैचारिक धरातल स्थापना गर्दै भावी पुस्तालाई अनुसन्धान, विश्लेषण, र राष्ट्रिय गौरवप्रतिको प्रतिबद्धताको मार्ग देखाए। उनका योगदानहरू नेपाली इतिहास, साहित्य, शिक्षा, र संस्कृति निर्माणको मेरुदण्ड मानिन्छन्।
सूर्यविक्रम ज्ञवालीका प्रमुख कृतिहरू नेपाली इतिहास, राष्ट्रवाद, र साहित्यिक चेतनाका महत्वपूर्ण दस्तावेजहरू हुन्। उनका लेखनहरूले नेपालको इतिहासलाई वैज्ञानिक, तथ्यपरक र विश्लेषणात्मक दृष्टिकोणबाट प्रस्तुत गरेको पाइन्छ। कवि भानुभक्तको जीवनचरित्र (ISBN: 9789937919845) मा उनले नेपाली भाषाका आदिकवि भानुभक्त आचार्यको जीवन, काव्य र सांस्कृतिक योगदानलाई अनुसन्धान–आधारित रुपमा प्रस्तुत गरेका छन्। यस कृतिले भानुभक्तको साहित्यिक मूल्य र नेपाली समाजमा उनको प्रभावलाई उजागर गर्छ। त्यसैगरी, नेपाली बीरहरू (Nepali Birharu) र वीर इतिहास (Bir Itihas) जस्ता कृतिहरूले नेपालको गौरवशाली वीर परम्परालाई दस्तावेजीकृत गर्दै जनचेतनामा राष्ट्रिय स्वाभिमान जगाउने प्रयत्न गरेका छन्।
ज्ञवालीको नेपाल उपत्यकाको मध्यकालीन इतिहास काठमाडौं उपत्यकाको मल्लकालीन युगको गहिरो अध्ययन हो, जसमा उनले मध्यकालीन राज्य, संस्कृति, धर्म र राजनीति सम्बन्धी विवरणलाई तथ्य र स्रोतसहित विश्लेषण गरेका छन्। इतिहासप्रति उनको दृष्टिकोण केवल कालक्रमको वर्णन होइन, सामाजिक संरचना र सांस्कृतिक विकासको विवेचना पनि हो।
पृथ्वीनारायण शाह (१९७७) शीर्षकको कृतिमा उनले आधुनिक नेपाल निर्माणका सूत्रधार राजा पृथ्वीनारायण शाहको जीवन, सैन्य रणनीति, कूटनीति र राष्ट्रनिर्माण प्रक्रियालाई इतिहाससम्मत विश्लेषणसहित प्रस्तुत गरेका छन्। त्यसैगरी, नेपालको इतिहासमा अमरसिंह थापा (१९४४) मा उनले गोर्खाली सेनाका बहादुर सेनापति अमरसिंह थापाको वीरता, त्याग र रणनीतिक दृष्टिकोणलाई उजागर गर्दै राष्ट्रप्रेमको प्रतिमूर्ति रूपमा चित्रण गरेका छन्।
यी सबै कृतिहरूले सूर्यविक्रम ज्ञवालीलाई नेपालमा ऐतिहासिक लेखनको आधुनिक धाराका प्रवर्तकका रूपमा स्थापित गरेका छन्। उनका योगदानहरूले नेपाली बौद्धिक जगतमा अनुसन्धान–आधारित ऐतिहासिक लेखनको अभ्यासलाई बलियो बनाएको छ।
सूर्यविक्रम ज्ञवालीको अतुलनीय साहित्यिक, ऐतिहासिक र शैक्षिक योगदानको कदर स्वरूप नेपाल सरकारले उनलाई विभिन्न प्रतिष्ठित पुरस्कार र सम्मानबाट विभूषित गरेको छ। उनले प्राप्त गरेका सम्मानहरूमा गोरखा दक्षिणबाहु (प्रथम श्रेणी) र त्रिशक्ति पतका (दोस्रो श्रेणी) विशेष रूपमा उल्लेखनीय छन्, जुन राष्ट्रप्रतिको दीर्घकालीन सेवाको मान्यता स्वरूप प्रदान गरिन्छ। यस्ता उच्च श्रेणीका राष्ट्रिय पदकहरूले ज्ञवालीको योगदानलाई आधिकारिक रूपमा राष्ट्रले सम्मान गरेको प्रमाणित गर्छ। त्यस्तै, वि.सं. २०२८ (सन् १९७१) मा उनलाई प्रदान गरिएको त्रिभुवन पुरस्कार उनको साहित्यिक र ऐतिहासिक लेखनको गहिरो मूल्याङ्कनको प्रतीक हो। यस पुरस्कारले उनीभित्रको अनुसन्धानमूलक दृष्टिकोण र राष्ट्रिय चिन्तनलाई उच्च मूल्य दिएको देखाउँछ।
साथै, सूर्यविक्रम ज्ञवालीप्रति सम्मान व्यक्त गर्दै काठमाडौंको एक प्रमुख सडकको नाम "सूर्यविक्रम ज्ञवाली मार्ग" राखिएको छ। यो नामकरण उनको स्मृतिमा गरिनुको साथै भावी पुस्तालाई राष्ट्रसेवक बौद्धिक व्यक्तित्वप्रतिको कदर सिकाउने प्रेरणास्वरूप गरिएको प्रतीत हुन्छ। यसरी, उनको नाम केवल पुस्तकका पानामा होइन, शहरको भौगोलिक नक्सामै पनि अमर रहेको छ, जुन उनको योगदानप्रतिको राष्ट्रिय सम्मानको मूर्तरूप हो।
सूर्यविक्रम ज्ञवाली नेपाली इतिहास लेखनका अग्रज, गहन चिन्तक, लेखक र शिक्षाविद् थिए। नेपाली भाषा र इतिहासको संरक्षण र विकासमा उनको योगदान अतुलनीय छ। नेपाली इतिहास र संस्कृति बुझ्न चाहनेका लागि उनका कृतिहरू महत्वपूर्ण स्रोत मानिन्छन्।
उनको जीवनले राष्ट्र, भाषा र इतिहासप्रतिको निष्ठा के कस्तो हुनु पर्छ भन्ने सन्देश दिन्छ।
ज्योतिष विवरण लोड हुँदैछ...
राशिफल लोड हुँदैछ...
वीरगञ्ज । अत्यधिक गर्मीले पठनपाठनमा समस्या भए पनि पर्सा र बाराका स्थानीय तहले तीन दिन विद्यालय बन्द गर्ने भएका छन् । पर्साको पोखरिया नगरपालिका प्रमुख प्रदुमनप्रसाद चौहानले अत्यधिक गर्मीको कारणले जेठ २८ गतेदेखि ३० गतेसम्मका लागि पालिकाभित्रका सामुदायिक र संस्थागत विद्यालयमा गर्मी बिदा दिने निर्णय गरेको जानकारी दिए । “अत्यधिक गर्मीको
