वीरगञ्ज । अत्यधिक गर्मीले पठनपाठनमा समस्या भए पनि पर्सा र बाराका स्थानीय तहले तीन दिन विद्यालय बन्द गर्ने भएका छन् । पर्साको पोखरिया नगरपालिका प्रमुख प्रदुमनप्रसाद चौहानले अत्यधिक गर्मीको कारणले जेठ २८ गतेदेखि ३० गतेसम्मका लागि पालिकाभित्रका सामुदायिक र संस्थागत विद्यालयमा गर्मी बिदा दिने निर्णय गरेको जानकारी दिए । “अत्यधिक गर्मीको
उपेन्द्र सुब्बा
उपेन्द्र सुब्बा
उपेन्द्र सुब्बा, जन्म नाम उपेन्द्र बहादुर आङ्देम्बे लिम्बु, १९७१ सालको सेप्टेम्बर २६ गते पञ्चथर जिल्लाको आङसाराङ-८ मा जन्मिएका एक बहुआयामिक नेपाली कवि, गीतकार, लेखक, र चलचित्र निर्देशक हुन्। उनी 'सृजनशील अराजकता' (Creative Anarchy) आन्दोलनका संस्थापक सदस्य पनि हुन्। उनका काव्य र कथा सिर्जनामा लिम्बु समुदायको सांस्कृतिक पृष्ठभूमि, सामाजिक यथार्थ, र समकालीन नेपाली समाजका विविध पक्षहरूलाई समेटिएको पाइन्छ। चलचित्र लेखन र निर्देशनमा पनि उनले महत्वपूर्ण योगदान पुर्याएका छन्।
प्रारम्भिक जीवन र शिक्षा
उपेन्द्र सुब्बाको जन्म नेपालको पूर्वी पहाडी जिल्ला पञ्चथरको आङसाराङ-८ मा भएको हो। यो क्षेत्र प्राकृतिक सौन्दर्यले भरिपूर्ण भए पनि विकासको दृष्टिले अलि पछि परेको मानिन्छ। त्यही पहाडी गाउँको शान्त परिवेशमा उपेन्द्रको बाल्यकाल बित्यो। उनी लिम्बु समुदायका सदस्य हुन्, जसले समृद्ध मौलिक संस्कृति, भाषा र परम्पराको धनी पहिचान बोकेको छ। उपेन्द्रको बाल्यकाल गाउँकै परम्परागत जीवनशैलीमा हुर्किएको भए पनि उनका अभिभावकले शिक्षालाई विशेष प्राथमिकता दिएका थिए।
उनका पिता झपत बहादुर आङ्देम्बे लिम्बु हिमालयन बैंकमा कार्यरत थिए, जसले परिवारको आर्थिक अवस्था सन्तुलित बनाएको थियो। बुबाको जागिरले उनलाई बाल्यकालदेखि नै कर्तव्यनिष्ठा, परिश्रम र अनुशासन सिकाएको अनुमान गर्न सकिन्छ। उनकी आमा यमकुमारी आङ्देम्बे लिम्बु एक समर्पित गृहिणी थिइन्, जसले परिवारको माया, संस्कार र स्नेहको वातावारणमा उपेन्द्रको पालनपोषण गरिन्।
उपेन्द्रको प्रारम्भिक शिक्षा आङसाराङकै एक स्थानीय विद्यालयबाट भएको थियो। त्यही गाउँको साधारण शैक्षिक वातावरणबाट सुरु भएको उनको शैक्षिक यात्रा पछि आएर गहिरो चिन्तनशीलता र सृजनात्मक क्षमतामा विकसित भयो। किशोरावस्थामै उनले साहित्यप्रतिको आकर्षण देखाउन थालेका थिए। पुस्तक पढ्ने, कविता लेख्ने, अनि स्थानीय परिवेशका कथा-संवेदनालाई शब्दमा उतार्ने प्रवृत्ति उनमा प्रारम्भदेखि नै देखिन्थ्यो।
साहित्यप्रतिको यही प्रारम्भिक झुकाव नै पछि गएर उनलाई नेपाली साहित्यको एक प्रभावशाली स्रष्टा बनायो। गाउँको जीवन, लिम्बु संस्कृतिको अनुभव, अनि सामाजिक यथार्थप्रतिको चासो उनका लेखनमा गहिरो रुपमा झल्किन्छ। यही पृष्ठभूमिले उनलाई यथार्थपरक, मौलिक र भावनात्मक लेखनशैली विकास गर्न सहयोग पुर्यायो।
साहित्यिक यात्रा र 'सृजनशील अराजकता' आन्दोलन
उपेन्द्र सुब्बाको साहित्यिक यात्रा २०५० को दशकको मध्यतिरबाट औपचारिक रूपमा सुरु भएको हो। यस कालखण्डमा नेपाली साहित्यमा नयाँ भाव, शैली र दृष्टिकोणको खोजी भइरहेकै थियो, र यिनै परिवेशमा उनले आफ्नो लेखन आरम्भ गरे। उनको सुरुआती लेखन कविता, कथा र निबन्धका माध्यमबाट देखिएको हो, जसमा लिम्बुवान क्षेत्रको सामाजिक, सांस्कृतिक तथा राजनीतिक यथार्थ प्रकट हुन्थ्यो। गाउँले जीवनका पीडा, सीमितता, जातीय असमानता, वर्ग संघर्ष र मानिसभित्रको अन्तरद्वन्द्वजस्ता विषयहरू उनका रचनामा प्रभावशाली ढंगले समेटिएका छन्। सरल भाषामा लेखिए तापनि उनका शब्दहरू गहिरो अर्थ बोकेका हुन्थे, जसले पाठकको संवेदनामा सिधा प्रभाव पार्थे।
२०५० को दशकको उत्तरार्द्धतिर उनले राजन मुकारुङ, हाङयुग अालय लगायत केही समकालीन युवा साहित्यकारहरूसँग मिलेर ‘सृजनशील अराजकता’ नामक साहित्यिक आन्दोलनको थालनी गरे। उपेन्द्र सुब्बा यस आन्दोलनका संस्थापक सदस्यमध्येकै एक थिए, र उनका विचारहरूले आन्दोलनको वैचारिक जग निर्माण गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेले। सृजनशील अराजकता भन्ने नामले नै सिर्जनात्मक स्वतन्त्रता र साहित्यिक विद्रोहको रोचक संगम जनाउँछ। यो कुनै अराजकतावादी प्रवृत्ति होइन, बरु यसले परम्परागत साहित्यिक मूल्य, आदर्शवादी लेखनशैली र शास्त्रीय संरचनाप्रति प्रश्न उठाउँदै नविनता, विविधता र यथार्थपरकता ल्याउने प्रयास गर्यो।
यस आन्दोलनले जातीय, भाषिक र सांस्कृतिक विविधताको सम्मान गर्दै ती समुदायहरूको अभिव्यक्तिलाई मूलधारमा ल्याउन जोड दियो। ग्रामीण तथा उत्पीडित वर्गका आवाजहरूलाई साहित्यिक मञ्चमा स्थान दिने, औपचारिक भाषाको साटो बोलिचालीको भाषालाई अंगीकार गर्ने, र साहित्यलाई सामाजिक, राजनीतिक तथा सांस्कृतिक परिवर्तनको प्रभावशाली माध्यमका रूपमा प्रयोग गर्ने विचारलाई यसले अघि सारेको थियो। उपेन्द्र सुब्बाको लेखनमा यी सबै पक्षहरू प्रष्ट देखिन्छन्—उनका कृतिहरूमा जनजातीय चेतना, उत्पीडनको इतिहास र सामूहिक जीवनको संवेदना गहिरो रूपमा उपस्थित छन्। सृजनशील अराजकता आन्दोलनले नेपाली साहित्यमा एक किसिमको झट्का दियो, जसले स्थापित साहित्यिक धारणा र संरचनालाई चुनौती दिँदै नयाँ पुस्तालाई विद्रोही चेतनासहितको लेखनमा लाग्न उत्प्रेरित गर्यो। यो आन्दोलन विशेषगरी २०६० को दशकमा अत्यन्त चर्चित र प्रभावशाली बन्यो, जसले उपेन्द्र सुब्बालाई समकालीन साहित्यमा एक सशक्त स्वरको रूपमा स्थापित गरायो।
काव्य र कथा सिर्जना
उपेन्द्र सुब्बाको काव्य र कथा सिर्जनामा विशेषगरी लिम्बु समुदायको सांस्कृतिक पृष्ठभूमि, सामाजिक यथार्थ, र समकालीन नेपाली समाजको बहुआयामिक स्वरूप गहिरो रूपमा अभिव्यक्त भएको पाइन्छ। उनका रचनाहरू केवल साहित्यिक सौन्दर्यकै लागि सीमित छैनन्, बरु ती सामाजिक सन्देश, जातीय पहिचान, वर्ग संघर्ष, तथा व्यक्तिगत र सामूहिक पीडाको दस्तावेज पनि हुन्। उनले भाषा, शैली र विषयवस्तुमा गरेका नवीन प्रयोगहरूले उनलाई समकालीन नेपाली साहित्यमा एक पृथक र प्रभावशाली स्थानमा स्थापित गराएको छ। उनका कविताहरू यथार्थवादी चेतनाले भरिएका छन्, जसमा सामाजिक अन्तरवस्तु, जनजातीय जीवनदृष्टि र समकालीन सामाजिक सरोकारहरूलाई प्रमुखताका साथ प्रस्तुत गरिएको छ। उनका प्रमुख काव्य संग्रहहरूमा ‘दादा माथिको घामजून र गड्तिरका रांके भूतहरू’ (२००२) पर्दछ, जुन प्रारम्भिक भए पनि ग्रामीण जीवनको पीडा, राजनीतिक बेथिति र सामाजिक अन्यायको गहिरो आलोचना गर्छ; ‘होङ्रायो भोग र पाङ्ग्रा’ (२००४) मा लिम्बु सांस्कृतिक अनुभव, भाषा र मिथकहरूलाई समेट्ने प्रयास गरिएको छ; ‘खोलाको गीत र पुराना कविताहरू’ (२०१३) मा उनले आफ्ना केही पुराना तथा नयाँ कविताहरू मार्फत जीवनप्रतिको परिवर्तनशील दृष्टिकोण प्रस्तुत गरेका छन्; र ‘देश खोज्दै जाँदा’ (२०१७) मा जातीय, भाषिक र सांस्कृतिक पहिचानको खोजी, व्यंग्य र आत्ममूल्यांकन मार्फत समकालीन नेपाली राज्य संरचनासँग जनजातीय समुदायको टकराव चित्रित गरिएको छ। कथा लेखनमा पनि उनी उत्तिकै सबल छन्। ‘लाटो पहाड’ (२०१४) नामक कथा संग्रह उनका कथा लेखनको उत्कृष्ट उदाहरण हो, जसमा ग्रामीण जीवन, सामाजिक अन्याय, र जातीय चेतनाका पक्षहरूलाई गहिरो रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ। ‘लाटो पहाड’ शीर्षक नै प्रतीकात्मक छ—यो नबोल्ने तर सबै देखिरहेको पहाडको विम्बमार्फत समाजको मौनता, निरिहता र विस्थापनको कथा भन्ने प्रयास हो। कथाहरूमा पात्रहरूको मनोविज्ञान, परिवेश र समयको सशक्त चित्रण पाइन्छ, र उपेन्द्र सुब्बाको लेखन शैली सहज, गहिरो र संवेदनशील छ। उनले स्थानीय बोली, जनजीवनका सूक्ष्म पक्ष, र यथार्थवादी दृष्टिकोणको प्रयोगमार्फत आफ्ना कथालाई अझ प्रभावशाली बनाएका छन्।
चलचित्र लेखन र निर्देशन
उपेन्द्र सुब्बा केवल साहित्यिक रचनाकार मात्रै नभई नेपाली चलचित्र लेखन र निर्देशनमा पनि महत्वपूर्ण योगदान पुर्याएका एक प्रतिभाशाली व्यक्तित्व हुन्। उनका चलचित्रहरू नेपाली सिनेमा जगतमा नयाँ दिशा र सामाजिक संवेदनशीलता ल्याएका छन्। उनले लेखेका र निर्देशित गरेका चलचित्रहरूले समाजका विविध पक्षहरूलाई गहिरो र यथार्थपूर्ण रूपमा चित्रित गरेका छन्, जसले दर्शकको मनमा एक विशेष स्थान बनाएको छ। उनका प्रमुख काव्य र कथा सिर्जनामा जस्तै, चलचित्रमा पनि सामाजिक यथार्थ र मानवीय संवेदनाको प्रवृत्ति प्रकट हुन्छ। 'कबड्डी', 'कबड्डी कबड्डी', 'कबड्डी कबड्डी कबड्डी', 'त्यान्द्रो', 'पुरानो डुङ्गा', र 'देश खोज्दै जाँदा' जस्ता चलचित्रहरूको लेखन गरेका उपेन्द्र सुब्बाले नेपाली सिनेमा जगतमा नयाँ प्रकारका यथार्थवादी दृष्टिकोण र विविध सामाजिक मुद्दाहरूलाई उजागर गरेका छन्। 'कबड्डी' र यसको सिक्वेलहरूले नेपालका गाउँठाउँका जीवनशैली र त्यहाँका पात्रहरूको संघर्ष र प्रेमकथालाई रमाइलो र व्यंग्यात्मक तरिकामा प्रस्तुत गरे। 'त्यान्द्रो' मा उनले परम्परागत सामाजिक संरचनाका विरुद्धको संघर्ष र जनजातीय समुदायका संवेदनशील पक्षलाई उजागर गरे, जबकि 'पुरानो डुङ्गा' र 'देश खोज्दै जाँदा'ले जातीयता र समाजमा आएको परिवर्तनको प्रभावलाई चित्रित गरे। २०२३ मा निर्देशनमा पाइला राख्दै उनले 'जारी' चलचित्रमा सशक्त निर्देशन र प्रभावशाली कलाकार प्रदर्शनका साथ पारिवारिक सम्बन्ध र सामाजिक दबाबलाई प्रमुख विषय बनाए। उनका चलचित्रहरूमा सामाजिक यथार्थ र मानवीय संवेदनाका पक्षहरूलाई प्रमुख स्थान दिइन्छ, जसले दर्शकको मनमा गहिरो प्रभाव पार्छ र समाजका असमानताहरूलाई चुनौती दिन्छ।
पुरस्कार र सम्मान
उपेन्द्र सुब्बाको साहित्यिक र चलचित्रकला क्षेत्रमा महत्वपूर्ण योगदानको लागि उनलाई विभिन्न पुरस्कार र सम्मान प्राप्त भएका छन्, जसले उनका प्रयास र कृतिहरूको उच्च मूल्याङ्कन गरेको छ। यी पुरस्कारहरूले उनका सिर्जनात्मक कार्य र समर्पणलाई समाजमा सम्मानित गरेका छन्। उनले 'लाटो पहाड' कथासंग्रहमा उत्कृष्ट योगदानका कारण 'पद्मश्री साहित्य पुरस्कार' प्राप्त गरेका थिए। यो पुरस्कार नेपाली साहित्यका क्षेत्रमा उनका योगदानको प्रशंसा स्वरूप दिइएको हो। 'लाटो पहाड' जस्ता कृतिहरूले नेपाली समाजका विभिन्न यथार्थ र संवेदनशील पक्षलाई गहिरो रूपमा उजागर गरेका छन्, जसले समाजमा जागरूकता ल्याउन र साहित्यको क्षेत्रमा नयाँ दिशा दिन मद्दत गरेको छ। त्यसैगरी, उनले 'कबड्डी' चलचित्रको 'सर्वश्रेष्ठ पटकथा लेखक' को राष्ट्रिय पुरस्कार पनि प्राप्त गरेका छन्। 'कबड्डी' चलचित्रले नेपाली सिनेमा जगतमा नयाँ प्रकारको कथानक र सामाजिक दृष्टिकोण प्रस्तुत गर्दा, यस चलचित्रको पटकथा लेखनलाई उच्च सम्मान प्राप्त भयो। यस पटकथा लेखनको उत्कृष्टता र कृतिको गहिरो प्रभावका कारण उपेन्द्र सुब्बालाई राष्ट्रिय पुरस्कारबाट सम्मानित गरिएको हो। निष्कर्षमा, उपेन्द्र सुब्बा साहित्य र चलचित्रका विभिन्न क्षेत्रहरूमा आफ्नो उत्कृष्ट योगदानका लागि मान्यता प्राप्त गर्ने एक उच्च मानक स्थापित गरेका छन्। 'पद्मश्री साहित्य पुरस्कार' र 'राष्ट्रिय पुरस्कार' जस्ता सम्मानहरूले उनको रचनात्मकता र कार्यको गहिरो प्रभावलाई प्रमाणित गरेका छन्, जसले उनलाई थप प्रेरणा र सम्मान प्रदान गर्दै नेपाली साहित्य र चलचित्र कला क्षेत्रमा उनको योगदानलाई प्रबल बनाएका छन्।
व्यक्तिगत जीवन
उपेन्द्र सुब्बाको व्यक्तिगत जीवन सादा र सरल छ, र उनका परिवारका सदस्यहरू सँगसँगै उनको जीवन र कार्यमा महत्त्वपूर्ण भूमिका रहेका छन्। उनी विवाहित छन् र उनकी पत्नी कल्पना लवाती लिम्बु हुन्। कल्पना लवाती लिम्बु एक समर्थ र प्रेरणादायक महिला हुन्, जसले उपेन्द्रको जीवन र लेखनमा सदैव समर्थन र उत्साह प्रदान गरेकी छन्। उपेन्द्रका तीन छोरीहरू पनि छन्, जसका बारेमा उनी प्रायः आफूले जिवनमा पाएको प्रेम र समर्पणको महत्त्वलाई सार्वजनिक रूपमा व्यक्त गर्छन्।
उपेन्द्र सुब्बाले आफ्नो लेखन र सिर्जनामा परिवारको योगदानलाई अत्यन्त महत्त्वपूर्ण मान्छन्। उनले प्रायः भनेका छन् कि उनका लेखनका पछाडि परिवारको आत्मीय समर्थन र समझदारी ठूलो कारण हो। परिवारको माया र प्रेरणा नै उनीलाई चुनौतीपूर्ण समयहरूमा स्थिर र सशक्त राख्ने स्रोत बनेको छ। छोरीहरूको साथ, घरको वातावरण र पत्नीको प्रोत्साहनले उनको सृजनात्मकता र मानसिक शान्तिलाई सन्तुलित गर्नमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ।
उनको व्यक्तिगत जीवनका यी पहलुहरूले देखाउँछन् कि उनले आफ्नो परिवारलाई एउटा आधार मानेर लेखन र अन्य सिर्जनात्मक कार्यहरूमा प्रगति गरेका छन्। यो उनलाई स्थिरता र प्रेरणाको स्रोत प्रदान गर्ने तत्व बनेको छ, जसले उनको कार्यलाई अझ मानवीय र संवेदनशील बनाउँछ। परिवारको साथ र समर्थनले उपेन्द्र सुब्बा आफूलाई एक सशक्त र सन्तुलित व्यक्ति बनाउन मद्दत गरेको छ, जसको प्रभाव उनका कृतिहरूमा पनि देख्न सकिन्छ।
निष्कर्ष
उपेन्द्र सुब्बा नेपाली साहित्य र चलचित्रका एक महत्वपूर्ण व्यक्तित्व हुन्। उनको लेखन र सिर्जनामा नेपाली समाजका विविध पक्षहरूको यथार्थपरक चित्रण पाइन्छ। उनको योगदान नेपाली साहित्य र चलचित्रका इतिहासमा सदैव स्मरणीय रहनेछ।
ज्योतिषहरू
ज्योतिष विवरण लोड हुँदैछ...
राशिफल
राशिफल लोड हुँदैछ...
Loading footer...
