माथिल्लो तामाकोशी जलविद्युत आयोजना
माथिल्लो तामाकोशी जलविद्युत आयोजना नेपालको सबैभन्दा ठूलो जलविद्युत आयोजना हो, जुन धारा-आधारित (run-of-river) ४५६ मेगावाट क्षमता रहेको छ। यो आयोजना तामाकोशी नदीमा निर्माण गरिएको छ, जुन सप्तकोशी नदीको एक सहायक नदी हो। नेपालको पूर्वी भाग, दोलखा जिल्लाको गौरिशंकर संरक्षण क्षेत्रमा यो आयोजना अवस्थित छ। माथिल्लो तामाकोशीले नेपालको कुल विद्युत उत्पादनको लगभग दुई-तिहाई भाग उपलब्ध गराउँछ जसले देशको ऊर्जा आवश्यकतालाई पुरा गर्न महत्वपूर्ण योगदान पुर्याएको छ।
यो आयोजना नेपालको सीमाना नजिकै तामाकोशी नदीमा अवस्थित छ। आयोजना दोलखा जिल्लाको गौरिशंकर संरक्षण क्षेत्रमा पर्दछ, जहाँ हिमाली भू-भाग र कडा भौगोलिक स्थिति छ। यसको जलाशय नभएर धारा-आधारित प्रविधि अपनाइएको छ जसले नदीको प्राकृतिक बहावलाई नै उपयोग गर्दछ। आयोजना स्थानको कर्डिनेट २७.८४४° उत्तर र ८६.२१८° पूर्व छ। यहाँको जलविद्युत उत्पादनको मुख्य आधार ८२२ मिटरको पानीको झरनाबाट प्राप्त हाइड्रोलिक हेड हो।
माथिल्लो तामाकोशी जलविद्युत आयोजनाको निर्माण कार्य २०११ मा सुरु भएको थियो। यसलाई नेपालको राष्ट्रिय प्राथमिकता परियोजना मानिएको थियो। निर्माण सुरुवाती योजना अनुसार २०१८ मा सम्पन्न गर्ने लक्ष्य राखिएको थियो तर विभिन्न कारणले समय विस्तार हुँदै २०२१ सम्म पुग्यो। आयोजनाको सबै वित्तीय स्रोतहरू नेपाली वित्तीय संस्थानहरूबाट जुटाइएको थियो जसले देशको आर्थिक स्वावलम्बनमा ठूलो भूमिका खेलेको छ।
नेपाल विद्युत प्राधिकरण (NEA) ले मार्च २००७ मा “Upper Tamakoshi Hydropower Limited” नामक एक स्वतन्त्र कम्पनी स्थापना गरी यस आयोजनाको कार्यान्वयनको जिम्मेवारी दिएको थियो। यस कम्पनीको ५१% सेयर चारवटा सरकारी निकायहरूमा रहेको छ जसमा NEA, नेपाल टेलिकम, नागरिक लगानी कोष र राष्ट्रिय बीमा संस्थान प्रमुख छन्। NEA ले ४१% सेयर राखेको छ भने नेपाल टेलिकमको ६% छ। त्यस्तै, आम जनता र दोलखा जिल्लाका स्थानीय बासिन्दाले पनि क्रमशः १५% र १०% सेयर पाएका छन्।
माथिल्लो तामाकोशीको जलाशय नभएर धारा-आधारित (run-of-river) प्रकारको हो। यहाँको बाँध २२ मिटर उचाइ र ६० मिटर लामो छ। बाँधबाट प्राप्त पानी १६ किलोमिटर लामो हेडरेस र टेलरेस सुरुङमार्फत १४२ मिटर लामो भूमिगत पावरहाउससम्म पुर्याइन्छ। पावरहाउसमा छवटा पेल्टन टरबाइनहरू छन् जसले कुल ४५६ मेगावाट उत्पादन क्षमता दिन्छन्।
निर्माण कार्यमा धेरै चुनौतीहरू थिए। २०१५ को भूकम्पले निर्माण कार्यमा ठूलो प्रभाव पार्यो जसले कर्मचारी र विदेशी कामदारलाई प्रभावित गर्यो। त्यस्तै, निर्माण स्थलमा सुरक्षाको लागि नेपाल सेना परिचालन गर्नुपरेको थियो। कामदारहरूको हडताल, विदेशी विशेषज्ञहरूको अनुपलब्धता र २०२० मा सुरु भएको कोरोना महामारीका कारण पनि काममा बाधा आयो। यी सबै कारणले निर्माण कार्य समयमै सक्न गाह्रो भयो।
निर्माण कार्यमा चीनको सिनोहाइड्रो कम्पनीलाई मुख्य ठेकेदार राखिएको थियो। अष्ट्रियाको आन्द्रिट्ज हाइड्रोले उपकरणहरू उपलब्ध गरायो भने भारतीय कम्पनी KEC ले २२० केभी विद्युत प्रसारण लाइन र सब-स्टेशन निर्माण गर्यो। डिजाइन तथा निरीक्षणको जिम्मेवारी नर्वेको Norconsult र जर्मन कम्पनी Lahmeyer (अब Tractebel Engineering) ले सम्हालेका थिए।
यो आयोजना सम्पूर्ण रूपले घरेलु लगानीबाट सम्पन्न भएको नेपालको एउटा दुर्लभ उदाहरण हो। नेपाल विद्युत प्राधिकरण लगायत अन्य सरकारी निकायहरू, कर्मचारी कोष, नागरिक लगानी कोष र स्थानीय बासिन्दाहरूले संयुक्त रूपमा लगानी गरेका छन्। यसले देशको आर्थिक विकासमा ठूलो योगदान पुर्याएको छ र ऊर्जा क्षेत्रमा आत्मनिर्भरता हासिल गर्ने दिशामा ठुलो कदम साबित भएको छ।
माथिल्लो तामाकोशी परियोजना जुलाई २०२१ मा प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीले उद्घाटन गरी सञ्चालनमा आएको थियो। पूर्ण उत्पादन क्षमता हुँदा यसको वार्षिक उत्पादन लगभग २,२८१ गिगावाट-घण्टा रहेको छ। यो नेपालकै सबैभन्दा ठूलो जलविद्युत आयोजना हो जसले देशको विद्युत् मागको ठूलो हिस्सा पुरा गर्छ।
यो आयोजना निर्माणपछि स्थानीय क्षेत्रका रोजगार सृजना भयो। स्थानिय बासिन्दाले आयोजना निर्माण र सञ्चालनबाट लाभ उठाउन पाएका छन्। साथै, यसले नेपालको ऊर्जा आयातमा निर्भरता घटाएर स्वदेशी ऊर्जा उत्पादनलाई बढावा दिएको छ। ऊर्जा अभावलाई कम गरेर उद्योग र व्यवसाय विकासमा पनि सहयोग पुर्याएको छ।
माथिल्लो तामाकोशीले धारा-आधारित जलविद्युत प्रविधि अपनाएकोले ठूलो जलाशय निर्माण नभएको कारण पर्यावरणीय असर न्यूनतम छ। नदीको प्राकृतिक प्रवाहलाई कायम राख्दै उत्पादन गरिन्छ। तर २२० केभी प्रसारण लाइनका लागि नयाँ वनक्षेत्र सफाइको अनुमति नपाएपछि थोरै विवाद पनि आएको थियो। परियोजना गर्दा स्थानीय पारिस्थितिकी र वातावरणीय व्यवस्थापनमा विशेष ध्यान दिइएको छ।
माथिल्लो तामाकोशी परियोजनाको सफल सञ्चालनपछि नेपालले थप ठूलो र साना जलविद्युत परियोजनाहरू विकास गर्ने योजनामा छ। यसले नेपाललाई ऊर्जा निर्यात गर्ने देश बन्ने सम्भावनालाई बलियो बनाएको छ। आगामी दिनमा विद्युतीय ऊर्जा उत्पादनमा स्वावलम्बी र टिकाऊ बनाउने प्रयासहरू जारी रहनेछन्।
ज्योतिष विवरण लोड हुँदैछ...
राशिफल लोड हुँदैछ...
वीरगञ्ज । अत्यधिक गर्मीले पठनपाठनमा समस्या भए पनि पर्सा र बाराका स्थानीय तहले तीन दिन विद्यालय बन्द गर्ने भएका छन् । पर्साको पोखरिया नगरपालिका प्रमुख प्रदुमनप्रसाद चौहानले अत्यधिक गर्मीको कारणले जेठ २८ गतेदेखि ३० गतेसम्मका लागि पालिकाभित्रका सामुदायिक र संस्थागत विद्यालयमा गर्मी बिदा दिने निर्णय गरेको जानकारी दिए । “अत्यधिक गर्मीको
